ئێران هەژموونى خۆى بەسەر عێراقدا سەپاندووە
448 جار بینراوە 16/8/2017 10:32 PM

پەیوەندییەکانی عێراق و ئێران ؛ لە ڕکابەرییەوە بۆ هاوپەیمانی



ئامادەکردنی: هاوکار ڕەفیق
پوختەیەک پێش باسەکان
گرنگە ئەوە بخەینەڕوو کە پەیوەندییەکانى نێوان عێراق و ئێران، بەراورد بە پێش ڕووخانى ڕژێمى (سەدام حسێن) و دواى ڕووخانى، جیاوازى ڕیشەیی زۆریان هەیە، بە جۆرێک هەتا (سەدام حسێن) لە حکومدابوو، ئێران پەیوەندییەکانى لەگەڵ ئەم دەوڵەتە لە بارێکى ناجێگردابوو، لە ساڵى 1979وە، هەتا 2003پەیوەندییەکانیان سیمایەکى جەنگى و ململانێخوازى وەرگرتبوو، تەنانەت لەگەڵ ڕژێمى شاى ئێرانیش، بەهامانشێوە عیراق و ئێران لە مامەڵەى ساردى پەیوەندیکردندابوون، بەڵام دواى 2003 عێراق بوو بە جێ نفوز و نوێنەرایەتى شیعەى ئێرانى، ئیتر عێراق لەبرى وەستانەوە دژ بە ئێران بوو بە دەوڵەتێکى پاشکۆ و سەرلەقێن بۆ پراکتیزەکردنى سیاسەتەکانى ئێران. (1)
یەکەم: پەیوەندییەکانى عێراق و ئێران، لە نێوان ساڵانى 1979هەتا 2003
شۆڕشى ئیسلامى ئێران لە ساڵى 1979دا سەرکەوتنى بەدەستهێنا، ئەم مێژووە هەمان وادەى گرتنەدەستى دەسەڵاتبوو لە لایەن (سەدام حسین)ەوە، دواى ئەوەى بە کودەتایەکى سپى دەسەڵاتى لە سەرۆکى عێراقى ئەوکات (ئەحمەد حسن بکر) وەرگرتەوە، پێش ئەوەى سیستەمى سیاسى نێوان ئەم دوو دەوڵەتە جێگرببێت، پەیوەندییەکانیان کەوتە دۆخێکى مەترسیدارەوە، هەردوولا یەکتریان بەتاوانبار دەزانى، ئێران عێراقى بە لە سێدارەدانى کەسێتیە شیعیە ئۆپۆزسیۆنەکان تۆمەتبار دەکرد، لە سەروهەمووشیانەوە (محمد باقر سەدر). عێراقیش ئێرانى بەوە تۆمەتباردەکرد، کە مەزهەبى شیعەى بەکارهێناوە بۆ جوڵاندن و دروستکردنى ڕووداوەکان لە دەوڵەتانى دراوسێ و هەوڵدان بۆ ناردنەدەرەوەى شۆرش، بەتایبەتى بۆ ئەو دەوڵەتانەى کەمینەى شیعەیان لەخۆگرتووە، (مەبەست لە دەوڵەتى سعودییە و دەوڵەتى عێراقە، چونکە سەدام واى دەردەخست مەزهەبى شیعە لە عێراقدا کەمینەن)، دوابەدواى ئەوە جەنگێگى ڕاگەیاندنى توند لە نێوانیاندا دەستى پێکرد، دەربارەى دۆسیەى خاوەندارێتى ئاوى شەتولعەرەب، دواى 10 مانگ پەیوەندییەکانیان لە جەنگى ڕاگەیاندنى و هەڕەشەوە بۆ تەقینەوە و ڕاگەیاندنى جەنگى مەیدانى پەلکێشکرا، بەم شێوەیەش جەنگى هەشتساڵە 1980 هەتا 1988 لە نێوانیاندا ڕوویدا، بەڵام دواى شەکەتبوونێکى زۆر لە ئابى/1988 خومەینى ڕەزامەندبوو بە بڕیارى ژمارە 598ى ئەنجومەنى ئاسایش، بۆ وەستاندنى جەنگ لە نێوان ئەم دوو دەوڵەتە.(2)
بەڵام پەیوەندى نێوان عێراق و ئێران دواى کۆتایهاتنى جەنگەکەش بەرەو دۆخى باشبوون نەڕۆیشت، لەبەرئەوەى ئەم دوو وڵاتە، لە ساتى وەستانى جەنگەکەدا پەیمانامەى ئاشتیان ئیمزا نەکرد، تا لەو دەرچەیەوە ڕێڕەوى پەیوەندییەکانیان ڕێکبخەن و بۆ دۆخێکى ئاسایی بگەڕێنەوە. دواى ماوەیەکى کەم، عێراق لە ساڵى 1990دا چووە ناو جەنگێکى نوێوە دژ بە (کوەیت)، دواتر لەسەر دەستى هێزى نێودەوڵەتى و بەسەرکردایەتى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا لە 1991دا، بەشکستخواردووى لە (کوەیت )کرایە دەرەوە، هەر لە هەمانساڵدا لە عێراق لە لایەن شیعەکانەوە ڕاپەڕین بەرپابوو، عێراقیش بەشێک لە بەرپرسیارێتى هەڵگیرساندنى ئەم ڕاپەڕینەى خستە ئەستۆى ئیرانەوە، (ئەم ڕووداوە لە هەمانکاتدا بووە تەقینەوەى ڕاپەڕینێکى مەزنى کوردەکان، لە باشورى کوردستان، دواتر ناوچەى دژە فڕینیان بە بڕیارى ئەنجومەنى ئاسایش بۆ دروستکرا، هەتا بە ئەمرى واقیع مافى دامەزراندنى حکومەت و پەرلەمانى پێدرا). هەروەها ئێرانى تۆمەتبار کرد بە پلانڕێژى و هەماهەنگى لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنى شیعیدا، ئەوانەى لەسەر خاکى ئێران بوون، لەسەرو هەموویانەوە (ئەنجومەنى باڵاى شۆرشى ئیسلامى) و (حیزبى دەعوە) بۆ روخاندنى ڕژیمى حکومڕانیەکەى، هەر ئەمانەش بوونە بەربەست بۆ نەگەڕانەوەى پەیوەندییەکانى نێوان ئەم دوو دەوڵەتە بۆ دۆخى ئاسایی. پەیوەندییەکانى ئەم دوو وڵاتە لە حاڵەتى ململانێى و گرژیدا مایەوە، لە ساتی گەمارۆیی نێودەوڵەتى بەسەر عێراقەوە، کە لە ساڵى 1991ەوە، هەتا 2003بەردەوام بوو. هەروەها لە سەرەتاى ساڵى 2003 جەنگى ئەمریکا بۆ سەر عێراق دەستیپێکرد، بە زارەکیانە لە سەرەتادا ئێران دژى ئەم جەنگە وەستایەوە، لە دەستپێکى جەنگەکەشدا بێ لایەنى ڕاگەیاند، (بەڵام بە پێى هەندێک بەڵگەنامە، ئێران هەماهەنگى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا بووە بۆ ڕووخاننى سەدام حسێن، چونکە هەردوولا ڕژێمى عێراقیان بە بەربەستى بەرژەوەندییەکانیان دەزانى لە ناوچەکە)، بەڵام دواى ڕووخانى ڕژێمى بەعس، ئێران خۆشحاڵى خۆى دەبڕى بەنەمانى ئەو ڕژێمەى کە هەشت ساڵى بەردەوام، بەبێ سەرکەوتن جەنگى لەگەڵ کرد، ئیتر لەم ساتە بەدواوە عێراق بووە ژینگەى لەبارى ئێران، بۆ فراوانکردنى هەژموون و دەسترۆیشتوویەکانى خۆى لە ناوچەکەدا. (3)
دووەم: پەیوەندییەکانى عێراق و ئێران لە 2003ەوە هەتا ئێستا
بەڵام گۆڕانى ستراتیژى گەورە دواى ڕوخانى ڕژێمى (سەدام حسێن) لە 2003دا، وایکرد پەیوەندییەکانى ئێران و عێراق لە قۆناغێکى دوژمنکارییەوە بگوازرێنەوە بۆ قۆناغێکى نوێ، بەشێوەیەک لە نیوسەدەى مێژووى ئەم دوودەوڵەتەدا پەیوەندییەکانیان هێندە لە ئاستێکى بەرزدا نەبووە، فراوانبوونى دەسترۆیشتویی ئێران بەسەر عێراقەوە، وایکرد عێراق بکاتە مەیدانێکى لەبار بۆ بەرەنگاربوونەوەى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، بەم شێوەیە هەر لە سەرەتاوە هەستا بە بەدەستهێنانى پشتگیرى لە ڕێگەى تۆڕى پەیوەندى و هاوپەیمانى فروان و هەمەجۆرەوە، بەجۆرێک پەیوەندییەکانى ئەم دوو وڵاتە لە ماوەیەکى کەمدا 170 ڕێکەوتنامەی لە سەر ئاستى بوارە جیاوازەکان بەدواى خۆیدا هێنا.(4)
ئەوەى ڕۆڵى سەرەکیشى بینى لە هەڵکشانى ئەم پەیوەندییەدا پێکهێنانى حکومەتى نوێى عێراق بوو، لە لایەن زۆرینەیەکى شیعەوە، نەک لایەنگرى ئێران نەبوون، بەڵکو پەروەردەى دەستى ئەویشبوون، بەم شێوەیە لەژێر سیبەرى حکومەتەکەى (ئیبراهیم جەعفەرى) پەیوەندییەکانى ئەم دوو دەوڵەتە گەیشتە بەرزترین ئاست، نامۆترین دیارى کە ئەم حکومەتە پێشکەشى ئێرانیکرد، لە ساتى سەردانیکردنى وەزیرى دەرەوەى ئێران (کەمال خرازى)بوو بۆ بەغداد، حکومەتى جەعفەرى لە پێشوازى وەزیرى دەرەوەى ئێراندا، ئازادکردن و لێخۆشبوونى سەرجەم بەندکرداوە ئێرانیەکانى ناو زیندانەکانى عێراقى ڕاگەیاند، دواى ئەوە شاندى سەربازى عێراقى بەسەرکردایەتى وەزیرى بەرگرى ( سەعدون دلێمى) سەردانی تارانى کرد، لەوێ داواى لێبوردنى لە حکومەت و گەلى ئێران کرد، لەو تاوانانەى سەدام حسێن بەرامبەر بە عێراق ئەنجامیداوە!، دواى ئیمزاکردنى ڕێکەوتنامەى سەربازى لە بوارى بەرگرى و بەرەنگاربوونەوەى تیرۆردا وەفدەکە گەیشتەوە بەغداد، دواى ئەوە (جەعفەرى) گەیشتە تاران و بیانووی بۆ زیادەڕەوییەکانى حکومەتەى (ئەیاد عەلاوى) هێنایەوە کە چەندینجار تارانى بەدەستوەردان لە کاروبارى ناوخۆى عێراق تۆمەتباردەکرد، دواتر دڵنیایی دا کە ڕێکخراوى (موجاهیدینى خەلق)، لە خاکى عێراقدا دژ بە ئێران هەنگاو نانێت. دواى واژۆکردنى چەندین ڕێکەوتنامەى هاوبەش لە بوارى ئاسایشدا، ئێران ئامادەیی پیشاندا بۆ دووبارە دامەزراندنەوەى سوپاى عێراق!، دواى ڕۆیشتنى جەعفەرى و هاتنە سەرکارى مالکی دیسانەوە پەیوەندییەکان لە هەڵکشاندابوون، مالکیش هاوشێوەى جەعفەرى سەردانی ئێرانیکرد و لە لایەن سەرۆک کۆمارى نوێ (مەحمود ئەحمەدى نەژاد) پێشوازى لێکرا، (ئەحمەدى نەژارد) ئەو کاتە ڕایگەیاند ئاسایشى ئێران پەیوەستە بە ئاسایشى عێراقەوە، مالکیش هەمان دەربرینى دوبارەکردەوە،(5).
تەنانەت بێ گوێدانە فشارەکانى ئەمریکاش، مالکى سات دواى سات پەیوەندییەکانى لەگەڵ ئێران بەهێزتر دەکرد، نەهجى حکومەتەکەى (حەیدەر عەبادیش) هیچى کەمتر نەبوو لەمامەڵەى مالکى ئەگەر زیاتریش نەبووبێت، هێرشى داعش بۆ سەر عێراق، دوو هێندەى تر پاڵپشتى و هەماهەنگییەکانى ئێرانى بۆ عێراق زیاترکرد.
سێهەم: لە ئێستادا لەسەر کۆى هەموو ئاستەکان ئێران هەژموونى خۆى بەسەر عێراقدا سەپاندووە بەم شێوە:
:1هەژموونى سیاسى

لە دواى روخانى رژێمەکەى (سەدام حسێن)ەوە، ئێران لە ڕێگەى بەکارهێنانى کارتى زۆرینەى شیعەوە، بووەتە یاریکەرێکى سەرەکى بەسەر پرۆسەى سیاسى عێراقەوە، سەربارى هەژموونى تەواوى بەسەر ناوەندى دەرکرنى بڕیار لە بەغداد. تەنانەت لە بەرژەوەندى خۆى دەستوەردان دەکات لە لە گرفتە ناوخۆیی و سیاسیەکان و پرۆسەى هەڵبژاردنى عێراق.
:2هەژموونى ئابورى
ئێران جوڵێنەرى یەکەمى ئابورى عێراقە، یەکێکە لە گەورەترین هاوبەشە بازرگانیەکانى حکومەتى عێراق، بەشێوەیک تەنیا لە نێوان ساڵانى 2013 بۆ 2016 قەبارەى بازرگانى ئەم دوودەوڵەتە زیاتر بووە لە 13 ملیار دۆلار. ئێران بە تەواوى پشتبەستووە بە بازارى عێراق لە بوارە جیاوازەکانى ئابورى، پیشەسازى، وەبەرهێنان، گەشتیارى، دینى و بازرگانى.نوێترین ڕێکەوتنی عێراقیش لە ٣٠تەموزی ئەمساڵدابوو،جەبار لعێبی وەزیری نەوتی عێراق ڕایگەیاند، لەگەڵ حکومەتی ئێراندا گەیشتوونەتە ڕێککەوتنێک بۆ وەبەرهێنان لە کێڵگە نەوتییە هاوبەشەکان لە پارێزگاکانی دیالەو بەسرە. (6)

:3هەژموونى سەربازى
لە دواى کشانەوەى ئەمریکا لە عێراق 2011، چەندین گروپى چەکدارى بە پاڵپشتى ئێران سەرزەمینى عێراقیان تەنى، ڕۆڵى (فەیلەقى قودسى ئێران) کارگەرترینیانە، کە شوێنکەوتەى سوپاى شۆرشى ئیسلامیە، زۆرینەى میلیشیا شیعەکان لە لایەن ئەمەوە راهێنانیان پێدەکرێت و چەکدار دەکرێن، وەک (فەیلەقى بەدر) کەشوێنکەوتەى ئەنجومەنى باڵاى ئیسلامیە لە عێراق، سەربارى پشتگیرکردنى لە (سوپاى مەهدى) سەر بە موقتەدا ێەدر، دواتر حەسایبى (ئەهلى حەق و حیزبولاى عێراقى) دروستکرد، لە کۆتایشدا حەشدى شەعبى پێکهێنا، کە سەرجەم دەستە و گروپە شیعەکانى سەر بە ئێرانى لە خۆیدا کۆکردەوە، تەنانەت لە پەرلەمانى عێراقەوە بەرگى یاسایی کرا بە بەردا و بوو بە بەشێک لە سوپاى فەرمى عێراق.
:4هەژموونى بیروباوەرى (العقائدیە)
ئێران شەقامى شیعەى لە عێراق کۆنترۆڵکردووە، لە ڕێگەى مەرجەعى شیعەکان و پیاوانى ئاینیەوە، (على سیستانى) گرنگترنیانە، دواتر دەستەى (موقتەدا سەدر)، مەجلیسى باڵاى ئیسلامى بە سەرۆکایەتى (عمار حکیم)، (حیزبى دەعوە) و مەرجەعە شیعەکانى تر لە نەجەف، سەربارى ئەوەى ساڵانە 1.2ملیۆن گەشتیارى ئاینى دێنە سەردانى مەزارگەکانى شیعە لە (نەجەف، کەربەلا، کازمیە و سامەرا(7).


کۆبەند
یەکەم: پەیوەندییەکانى عێراق و ئێران لە چواردەیەى ڕابردوودا دابەش دەبن بەسەر دوو قۆناغدا، قۆناغى شۆرشى ئیسلامى هەتا نەمانى (سەدام حسێن)، پەیوەندییەکان لەم قۆناغەدا سروشتى جەنگ و ململانێ و بەرەنگارى بوون، (سەدام حسێن) بە هەموو توانایەکەوە دژایەتى هەژموون و دەسەڵاتگەرى ئێران بوو لە ناوچەکە، قۆناغى دووەمیش دواى نەمانى سەدامە هەتا ئێستا، ئەم قۆناغە کۆنترۆڵکردنى عێراقە بە شێوەیەکى ڕیشەیی و سەپاندنى هەژموونى فراوانى ئێرانە تێیدا. بە شێوەیەک عێراق بووەتە مەیدانى یەکەمى فراوانخوازییەکانى ئێران، و لەوێوە بۆ مەیدانەکانى دیکە فراوانخوازییەکانى فراواندەدات، لە 2003 بەدواوە عێراق لە برى وەستانەوە دژى ئێران، بووەتە هاوپەیمانى هاوبەش و ستراتیژى ڕاستەقینە، بەجۆرێک لە ئێستادا لە برى دەرکەوتنى وەک کیانێکى سەربەخۆ، عێراق وەک پارێزگایەکى سەر بە ئێران دەبینرێت.
دووەم: لە چوار ڕەهەندى سەرەکیەوە ئێران هەژموونى خۆى بەسەر عێراقدا سەپاندووە، لە ڕەهەندى سیاسیەوە، کۆنترۆڵى شیعەکانى عێراقى کردووە و دەستى گرتووە بەسەر ناوەندى دەرکردنى بڕیارى سیاسیەوە، لە ڕەهەندى سەربازیشەوە لە دواى 2003ەوە،چەندین گروپى چەکدارى بە پاڵپشتى ئێران سەرزەمینى عێراقیان تەنى، کە گەورەترینیان حەشدى شەعبیە، لە ڕەهەندى ئابوریشەوە ئێران عێراقى کردە یەکەمین هاوبەشى ئابورى و بازرگانى، و لە رەهەندى بیروباوەڕیشەوە مەرجەعى شیعەکان و پیاوانى ئاینى و مەزارگەى شیعەکانى لە سودى خۆى بەکارهێنا.
سێهەم: گەر بڕوانین بۆ چوار دەیەى ڕابردوو، دەبینین ئێران زۆر زیاتر لە عێراق بەرەو هەڵکشان و بەهێزى ڕۆیشتووە، بەجۆرێک لە ئێستادا ڕۆڵى هەرێمى و نێودەوڵەتى لە ئاستێکى بەرزدایە، هەرچەندە ، عێراق هەتا 1991 ڕۆڵێکى هەرێمى ومیحوەرى بەهێزى بینیوە و وەک تاکە بەربەستی بەردەم سیاسەتە فراوانخوازییەکانی ئێران دەردەکەوت، بەڵام لەگەڵ شکستى لە 2003دا رۆڵە بەهێزەکەى لەدەستدا و بووە پارچەیە کێکی بەتام بەدەست چەتاڵى ئێرانەوە. ئێران دوای بەشداریکردنی لە بەرەنگاربوونەوەی داعش لە عێراقدا، لە ڕێگەی عەشدی شەعبیەوە داوای دەستکەوتی جەنگی بێ چەند وچوون دەکات، ئەمەش پایەکانی ئێران لە عێراق زیاتر دەچەسپێنێت.
چوارەم: لە ئێستادا هەژموونی ئێران بەسەر دەوڵەتی عێراقەوە، بەشێوەیەکە سنوری تێپەڕاندووە، بەشێکی زۆر لە دەوڵەتانی هەرێمی و نێودەوڵەتی نیگەرانی ئەم دەستوەردانە بەرچاوەی ئێرانن لە عێراقدا، لەسەروو هەموویانەوە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەشێوەیەکی توند فشار لە حکومەتی عێراق دەکات، بۆ ئەوەی هەژموون وباڵادەستی ئێران نەهێڵێت، عێراق نەکاتە مەیدانی پراکتیزەکردنی سیاسەتە خۆسەپێنیەکانی، بەلام عێراق نەیتوانیوە سەربەخۆ بێت لە بریاردان بەبێ ئێران، ئەمەش بووەتە هۆکاری پێکدانانی بەرژەوەندییەکانی ئێران و ئەمریکا لە عێراق و ناوچەکە.

لیستی سەرچاوەکان
(1)على شمخاني.. العلاقات الايرانية العراقية، موقع الجزيرة.
http://www.aljazeera.net/programs/today-interview/2004/10/3/%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9

(2) العلاقات العراقية الايرانية بين عهدين، موقع الجزيرة،
http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/8f6b56d9-61b2-426e-84f1-ee0c8d62ec4f
(3) نفس المصدر.
(٤)طلال عتريسي، علاقات ايران مع دول المشرق العربي ودول الخليج، المركز العربي للأبحاث و دراسة السياسات،17/يناير/ 2011، pdf، ص4.
(5) العلاقات العراقية الايرانية بين عهدين، مصدر سابق.
(6) العراق يتوصل لاتفاق مبدئى مع إيران لتطوير حقلى نفط حدوديين،
http://www.egyptpetrol.com/2017/07/30/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%8A%D8%AA%D9%88%D8%B5%D9%84-%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%A8%D8%AF%D8%A6%D9%89-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%AA%D8%B7
(7) ئەوچوار خاڵەی خراوەتەڕوو لەم سەرچاوەوە وەرگیراوە:
أسامة الصياد، كيف تحكم إيران الدولة العراقية منذ الغزو الأمريكي؟،10/مايو/2017، pdf، ص 1_8.

پێشتر لە هەفتەنامەی ئاژانس بڵآوکراوەتەوە

4930191682017_14519931_1776913309255209_6745943915937499973_n7.jpg

زۆرترین خوێندراوە

  • یەک ڕۆژ
  • یەک هەفتە
  • یەک مانگ

بۆ زانینی سەرپێچی ئوتۆمبێلەکەت کلیک بکە

سلێمانی هەولێر دهۆک

ڕاپرسی

كام جۆری سیستەمی حوكمڕانی بۆ هەرێمی كوردستان دەگونجێت ؟




    
Copyright © 2015 Snur Media. Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure