به‌هرۆز جه‌عفه‌ر
489 جار بینراوە 2/7/2015 12:12 PM

ئایندەی پەیوەندییەكانی توركیاو ئیسرائیل (كاریگەریی و مەترسیەكانی)




  سنور ميديا _ بەهرۆز جەعفەر

 توركیا و ئیسرائیل،دوو حاڵەتی شازی ناو بابەتی پەیوەندییە-نێودەوڵەتیەكانن..كۆمەڵێك پاڵنەری  نێوخۆیی و دەرەكی هەیە،وا ئەكات كە ئەم دوو یەكە ئیقلیمیە پەیوەندیی بگرن،تا ئەوەی لە ساڵی (1996) دا ڕێككەوتننامەیەكی ستراتیژییان ئیمزا كرد بۆ هەموو بوارەكانی ژیان،لە كاری هەواڵگریی و مانۆڕی زەمینی و دەریایی و ئاسمانی هاوبەشەوە،تا فڕۆشتنی ئاو و پەموو پیشەسازیی فڕۆكەوانی،لەگەشتیارییەوە بۆ پرۆژەی ئابوریی ...تا دوایی ...ئێمە لەم توێژینەوە باسەدا،بە میتۆدی خوێندنەوەیەكی مێژوویی و،وەسفكردنی  ڕووداوەكان لە: خۆرهەلاتی ناوەڕاست، ئەو وڵاتانەشی ئەكەونە سەر دەریای سپی ناوەڕاست،مژارەكانی تر كە ترسیان دروستكردووە لەسەر سیستەمی ئاسایشی جیهانی، ڕیسینكین بە  سیاسەتی دەرەوەی توركیاو ئایندەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل ئەكەین .            

 

یەكەم: گوزەرێكی مێژوویی .سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕۆكسلانە،كچێكی ئۆكرانی بەڕەگەز جولەكە،لە جوانیدا هەموو سنورەكانی تێپەڕاندبو،لەسەرئەم بنەمایە سوڵتان سولەیمانی قانونی هاوسەرگیریی لەگەڵ ئەكات،كە وەك  (جاریە)  هێناویانە كە لەئیسلامیش دا ڕێگە پێدراوە. سەردەمی سوڵتان سولەیمان (1520-1566) بەوە ناسراوە كەدەستەڵاتی خەلافەت گەیشتە ئەوپەڕی هێزو توانای، سێ كیشوەری گەورەی داگیركرد بو، مێژوو نووسی بەریتانی ئارنۆڵد توینبی (Arnold Toynbee) دەوڵەتی عوسمانی تاكە دەوڵەتێكە لەمێژوودا،كە حوكمی هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی كردبێت ...

 

بیرمەندی فەڕەنسی بەین هێربەین (Penne Herpin) یش كە لە سەردەمی خەلافەتی عوسمانی دا ژیاوە (1629) ئەڵێت: تواناكانی خەلافەت ئەوەندە بەرزبوبویەوە،كە دەستەڵاتی بەسەر هەموو جیهان دا ئەشكا،،لەم كاتەدا ڕۆكسلانە لەناو كۆشك و سەڵتەنەتدا سەركەوتوو ئەبێت لەوەی دەستەڵاتی سوڵتان بەكاربهێنێت،ئەبێتە هۆی كوشتن و لەناودانی كوڕە گەورەكەی سوڵتان سولەیمان،كە (وەلی عەهدە) ،بۆ ئەوەی دوای خۆی دەستەڵات وەرنەگرێت .

 

(1)دەرئەكەوێت كە ڕۆكسلانە ڕۆڵی گێڕاوە لە قەناعەت پێهێنانی مێردەكەی كە سوڵتانی عوسمانی یە،بۆ ڕێگەپێدانی جوولەكە ڕاكردووەكانی ئیسپانیا تا بێنە ناو چوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانییەوە،كە ئەوكاتانە دادگاكانی پشكنین لە ئیسپانیاو زۆربەی وڵاتانی دونیا حوكمی توندیان بۆ جوولەكەكان دانابو،بەهۆی ئەو پەیامەی لە (كیتابی پیرۆز) دا هەیانە .

 

جگە لەوە لەهەندێك سەرچاوەدا ئاماژە بەوە ئەكرێت كە ڕۆكسلانە سەرەتای فیتنەیەكی گەورەبووە لە نێو سەڵتەنەت داو بۆتە هۆی كوشتنی كوشتنی چەند كەسێكی نزیك لە سوڵتان سولەیمان ..قۆناغی دوای ئەمە دوای چینێكی تازە دەردەكەون كە  "یەهودی دونمە" یە، ئەم چینە هەستیان بە گەورەیی و پلەوپایەی خۆیان كردووە لەناو چوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانی دا،بەوەی كە كەسێكی جولەكە لەناو كۆشكی سەڵتەنەت دایەو،خێزانی سوڵتان سولەیمانی قانونییە.

 

دوای ئەم قۆناغە سباتای زیفی (  Sabatay Sevi) بەدامەزرێنەری ڕاستەقینەی یەهودی دونمە ئەناسرێت،كە ساڵی (1648) بەدەم چەند دەق و بانگەوازێكی دینی عیبرانیەوە دەركەوت ،بانگەشەی ئەوەی كرد كە مەسیحێكی تازە دێت و،حوكمی دونیا ئەكات ، قودسیش ئەكاتە پایتەختی دەوڵەتی جوولەكەكان،دواتر هەر لەو ساڵی (1648) لەتەمەنی (22) ساڵیدا خۆی ئەكات بە مەسیح و خەڵكێكی زۆری یەهودیش  شوێنی ئەكەون و باوەڕی پێ دێنن .

 

سباتای،جوولەكەیەكی ئیسپانیە،لە دایكێكی جوولەكەو لەشاری ئیزمیر ی ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ  لەدایكبووە،لە ئیسپانیاوە كۆچیان كردووە بۆ توركیا،لەسەردەمی دەستەڵاتی عوسمانی دا سیاسەتێكی لێبوردەیی دینی بەكارهێناوە، بووەتە حاخامی ئیزمیر،خەڵكی لەدەوری خۆی كۆكردۆتەوەو باسی تەورات و تەلمودی بۆ كردون،هەوڵی كۆكردنەوەی كوتلەی یەهودی داوەو،ویستویەتی سوڵتانی عوسمانیش لەخشتە بەرێت،بە تۆمەتی ئەوەی بانگەشەی پێغەمبەرایەتی كردووە، لە گرتوخانەی زندان قابو زیندانی ئەكرێت،پاشان پەلكێشی ئەكەن بۆ شاری ئەدەرنە،لەوێ‌ نوێنەرەكانی سەدری ئەعزەم ئەمادە ئەبن (سەدری ئەعزەم: كەسێك بووە هەموو مۆر و نهێنیەكانی سوڵتانی لابووە،لەڕووی دەستەڵاتەوە لە دوای سوڵتان ئەو دێت)..ح

 

وكمی لە سێدارەدانی بۆ دەرئەكەن،بە ئامادەگی پزیشك و وەرگێڕی ئیسپانی و...تاد..لەوێدا بڕیاری ئەوەی پێ ئەدەن كە ئیسلام بێت،پاشان لە حوكمەكەی ڕزگاری ئەكەن، پاك ئەیشۆن،لەمەراسیمێكدا شەهادەتی ئیسلامەتی پێ دێنن،ئینجا جبە و عەمامەی مەلایەتی لەسەر ئەكەن، ئیتر گوایە حاخام بووە بە موسڵمان !.لەناو كۆشكی سەڵتەنەت پلەی بەرپرسی دەرگاكانی ئەدەنێ،مانگانە بەمووچەیەك سەروو سەدو پەنجا ئوقەی زیوی لەوێ‌ ئەبێت ...

 

ئینجا داوایەك بەرز ئەكاتەوە بۆ دەوڵەتی عوسمانی كە یەهوودەكان بكەن بە موسڵمان، بەلێشاو یەهود ئەبێتە ئیسلام !.هەر كەسێك و دوو ناوی هەیە،ناوێكی گشتی ئیسلامی و،ناوێكی تایبەتی یەهودی،وەك هەر موسڵمانێك نوێژ و ڕۆژوو حەج ئەكەن،ئەچنە مزگەوتەكانیش،،،بەڵام لەژێر عەمامەو جبەدا برەو بە یەهودییەتی خۆیان ئەدەن .تەنانەت پارێزگاری لەداب و نەریت و زمان و جلوبەرگ و دروشمەكانی خۆشیان ئەكەن،قوتابخانەو قەبرسانی تایبەت بەخۆشیان هەبووە، دواتر بەهۆی ئەو ڕاپۆرتانەی بۆ ئیدارەو ئاسایشی دەوڵەتی عوسمانی بەرز ئەكرانەوە، كە سباتای بەفرت و فێڵ ئیسلام  بووەو، ئەیەوێت گورز لەدەوڵەتی ئیسلامی بوەشێنێت،لەسەردەمی سوڵتان (محەمەدی چوارەم) دا سباتای ئەگرن و نەفی ئەكەن بۆ شاری دۆلكۆن (Dolcigno)  لە (30ی ئەیلولی 1675) ئەمرێت.

 

(2)لە كۆتایی سەدەی نۆزدەدا،كە دەوڵەتی عوسمانی لەسەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم ئەگاتە ئەوپەڕی تێكشكان و لاوازبون،ئەو خەلافەتەی كە بەتاقی تەنها ئیمپراتۆریەتی فارس و ڕوسیای قەیسەری و بەریتانیای مەزن و تونس پێكەوە لەدژی ئەچنە جەنگەوە هێشتا عوسمانیەت ئەیباتەوە ،ئەگاتە ئەوەی بۆ ڕابواردن پێی بڵێن (پیاوە نەخۆشەكە) !!..ماسۆنیەتی جولەكە  لەسەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا بەهەمان شێوە كۆنترۆڵی دەستەڵاتی عوسمانی یان كردبو،بۆنمونە: وەزیری دەرەوە مستەفا ڕەشید پاشا لەسەردەمی سوڵتان مەحمودی دووەم (1839) یاسایەكی تازەی دەركرد،كە هانی كەمینەكان بەدا بۆ جیابونەوە لە دەوڵەت و خەلافەتی ئیسلامی ،ئینجا یاسای دیكەیان دەركرد كە بانگەشەی ڕۆژئاوایی بون (تەغریب) بكات ،خەڵك داوای  چاكسازیی (ڕیفۆرم) بكەن ،تەنانەت وەكو (سوڵتان عەبدولمەجید) لەیادەوەرییەكانی دا باسی ئەكات و،ئەڵێت: : سیاسی و ڕیفۆرمخوازی عوسمانی (مەدحەت پاشا) بە ئاشكرا بوبو بە ماسۆنی ،لەكاتێكدا مەدحەت پاشا ماوەیەك سەرۆكوەزیرانیش بووە.، لەمدواییە مورادی پێنجەم كوڕی سوڵتان عەبدولمەجیدی یەكەم بوبو بە ئەندام لە ڕێكخراوە ماسۆنیەكان و دروشمی دژی شەریعەتی ئیسلامیان دەگوتەوە.

 

(3) ساڵی (1889) ڕیفۆرمخوازە عوسمانییەكان بەهاوكاری یەهود و لەسەر ڕێنوێنی ئینگلیزەكان (كۆمەڵەی ئیتیحادو تەرەقی) یان،لەشاری سالۆنیك دامەزراند . یەكەم كۆبونەوەی ماسونیەتیش هەرلەوێ گرێدرا،هەر ئەم كۆمەڵەیە دواتر سوڵتان عەبدولحەمیدیان لە دەستەڵات دابڕاندو دوریانخستەوە،هۆكارێكیش بون بوون بۆ ئەوەی بەشێك لەخاكی فەلەستین بفرۆشرێت و دەرگایان لە یەهود كردەوە كە بچنە قودس و نیشتەجێ ببن .. 

 


هاتنی فریادڕەس و دامەزراندنی كۆماری توركیا 1923جگە لەوەی یەهود ڕۆڵێكی گەورەیان گێڕا لە قەسابخانەو كوشتاری ئەرمەنەكان لە ئەنادۆڵدا،لەلایەك ئەرمەنییەكانیان هان ئەدا دژی سوڵتان بجەنگن، لەلایەكیش یەهود پلەو پایەی بەرزیان لە دامودەستگەی سەربازیدا لەناو دەوڵەتی عوسمانی گرتبو،قەناعەتیان بە سوڵتان موحەمەد ڕەشاد كرد،كە بەشداری جەنگێكی دۆڕاو زیانبەخش بكات لەگەڵ وڵاتانی میحوەر (ئەڵمانیاو ئیتاڵیا) دژی وڵاتانی هاوپەیمانان (حلفا) شەڕ بكەن،لەئەنجامدا دەوڵەتی عوسمانی بەو هۆیەوە بەشی زۆری خاكەكەی لەدەستداو ئابڵوقەی ئیستانبوڵیش درا.سەرەنجام،ساڵی (1923) لەسەردەستی (مستەفا كەمال ئەتاتۆرك) كۆمەڵەی نیشتمانی توركی ڕاگەیەنرا،كە دەوڵەتی توركیا لە خەلافەتەوە ئەبێتە دەوڵەتێكی نەتەوەیی كۆماریی سیكۆلار،لەسەر مۆدێلی ڕۆژئاوایی،بەپێی ئەو بەڵێنەی بە بەریتانیاو هەوپەیمانان درا دەوڵەتەكە: دەستورێكی تازەی عیلمانی ئەنوسێتەوە،  چەمكەكانی خەلافەت هەڵئەوەشێتەوە،گۆڕینی پیتی عەرەبی نوسین بۆ پیتی لاتینی توركی ،نوێژو بانگدانی ئیسلامیش بوو بە توركی ..

 

نەمانی خەلافەت خۆی بۆخۆی دیارییەك بوو بۆ ڕۆژئاواو جولەكەكان.ئەتاتۆرك لەساڵی (1938)  مرد ،ئەو توانی فریابكەوێت  وڵاتەكەی بپارێزێت و لەناو نەچێت،هێڵە نەتەوەییەكانی توركی لەسەر بنەمایەكی دوور لەئیسلام و نزیك لە مۆدێلی خۆرئاوایی كێشا،لەگەڵیشیدا جۆرێك لەڕەگەزپەرستی داهێنا،كە تیایدا ماف بۆ كەمینەكانی ناو خاكی توركیا ناهێڵێتەوە .

 

" عیسمەت ئینونو" دووەمین سەرۆك كۆماری توركیایە لەدوای خەلافەتی عوسمانی و ساڵی (1938) دەستەڵاتی سەرۆكایەتی ئەگرێتە دەست، ئینونو كەسێكی نزیك و متمانەپێكراوی ئەتاتۆرك بو،پێشوتریش لەساڵی (1921)  سەركردەی سوپا بوو لە كوشتار دژی یۆنانییەكان .حەوت جار لە سەردەمی ئەتاتۆركدا پۆستی سەرۆكوەزیرانی گرتۆتە ئەستۆ،بۆیە لەسەر هەمان شێوازی ئەتاتۆرك ڕێبازیی دەمارگیریی نەتەوەیی گرتەبەر، دوور لەئاینی ئیسلام و نزیك لە خۆرئاواو هاوپەیمانان كاری ئەكرد .لەسەردەمی عیسمەت ئینونو دا بۆیەكەمجار ساڵی (1948) توركیا دانی نا بە دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە فەلەستین .

 

(4)  سەردەمی جەنگی ساردبەگشتی ماوەی نێوان ساڵانی (1948-1989)  بە قۆناغێكی سنوردار لەپەیوەندییەكانی نێوان توركیاو ئیسرائیل ئەژمارئەكرێت ،ڕوانگەی ئیسرائیل بۆ سیاسەتكردن لەو بارودۆخەدا زۆر دژواربو،بە ئامانجی ئەوەی قوتاری بێت لەو ئابڵوقەدان و دابڕاندنەی كە عەرەب سەپاندبوی بەسەریدا،سیاسەتێكی گرتە بەر كە ناسراوە بە (ستراتیجی هاوپەیمانی دەوروبەر- peripheral Alliance Strategy ) بەم پێودانگە ئەبێت ئیسرائیل جۆرێك لە هاوڕێیەتی و پەیوەندیی هەواڵگریی و دیبلۆماتی لەگەڵ ئەو وڵاتانە دروست بكات، كە بە عەرەبی هاو دوژمن دەوردراون، لەنمونەی ئێران و توركیاو ئەسیوبیا... ئیتر لێرەو لەوێ‌ پەیوەندیی نهێنی لەگەڵ ئەو كەمایەتیە نەتەوەییانەی، كە دەكەونە ناو جیهانی عەرەبییەوە گرێبدات،بەتایبەتی كوردەكانی عێراق، هۆزەكانی باشوری سودان ..بەپێی ئەم ڕێچكەیە لەڕێرەوەی مامەڵە سیاسییەكان بێت، ئێران و توركیا دوو وڵاتی گەورەی ئیسلامی بون،بەڵام عەرەب نین و،هاوكاری ئیسرائیلیان لە سەرخستنی سیاسەتەكانی دا كردووە، دژی ئەو دەنگ و سەدایانەی، كە دەوڵەتێكی وەك ئیسرائیل شتێكی نامۆیە، بە خاك و كلتوری عەرەبی و دژە بە ئاینی ئیسلام و...تاد .

 

هۆكارێكی تری، سووربوبونی  ئیسرائیل لە هەبونی پەیوەندییەكی توندوتۆڵ لەگەڵ توركیادا، لەدوای (1949) ەوە ئەوەبو، كە توركیا دراوسێی عێراق و سوریایە،دواجار ئەكەوێتە بەرەیەكی ڕاستەوخۆ لەڕووبەڕوبونەوەی ئەم دوو دەوڵەتە،كە نوێنەرایەتیەكی سەرسەختی بیری نەتەوەیی  عەرەب ئەكەن ،كە ئیتر لەم قۆناغە بەدواوە ململانێ‌ لەگەڵ ئیسرائیلدا بونی هەیە بەڵام سنوری نییە..بەتایبەتی دوای هاتنی حزبی بەعس بۆ سەر حوكم لە عێراق ساڵی (1963) لەگەڵ سوریا یەكێتیەكی نەتەوەیی ئایدۆلۆژییان دروستكرد ..لەم سەروبەندەدایە ئیسرائیل زۆر بەگەرمو گوڕییەوە ئیشی لەسەر مانەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ توركیا نەئەكرد،ئەمە لەو سۆنگەیەی كە توركیا  خۆی وەك مەترسییەك لەسەر ئاسایشی نیشتمانی تەماشای سوریاو عێراقی ئەكرد،بەهۆی كێشەی ئاوی ڕووباری فورات (كە لەتوركیاوە هەڵئەقوڵێت و بەناو خاكی سوریاو عێراق دا ئەڕوات بۆ كەنداوی عەرەبی) ئینجا بەهۆی ئەوەی بەردەوام سوریا داوای هەرێمی ئەسكەندەرونەی توركی ئەكات و،وەك بەشێك لەخاكی خۆی تەماشای ئەكات .

 

جگە لەمانەش كێشەی ڕاپەڕین و داخوازیی كورد لەباشوری توركیا،هاندان و پاڵپشتی كردنیان بۆ بەگژاچونەوەی توركیا،بۆیە ئەم ترسانە پێویستی بە بونی پەیوەندییەكی دوو قۆڵی نهێنی هەواڵگریی و سەربازیی هەبو لەنێوان ئیسرائیل و توركیادا. بەشێوەیەكی پراكتیكی،لەدوای پەیمانی بەغدا (1955) كە توركیاش لەگەڵ پاكستان و عێراق بەستیان بۆ بەگژاچونەوەو دەستوەردانەكانی سۆڤیەت، یەكەمین  ڕێككەوتننامەی نهێنی نێوان توركیاو ئیسرائیل لەساڵی (1958) لەمیانەی بەیەكگەیشتنی ڕاستەوخۆی هەردوو سەرۆكوەزیران (عەدنان مەندەریس و داودبنگوریون) ئیمزاكرا،بۆهاریكاری هاوبەشی هەردولا . 

 

"ئەگەر تێبینی بكەین،ئەبینین ئەم ڕێككەوتنە لەسەروبەندی جەنگی سارد دا بووەو گرنگیەكی تری ئەوەیە،كە توركیاو ئیسرائیل لەبەرەی هاوپەیمانان و خۆرئاوان،ڕێك ئەكەون دژی دەستوەردانەكانی یەكێتی سۆڤیەت لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست،بەگشتی لەو  قۆناغە مێژووییەدا،ئیسرائیل و توركیا و ئێران  بەهەموو شێوەیەك كۆشش یان كرد،هاوكاری ئیستخباراتی و سەربازیی پێشكەشی یەك كرد ،لەپێناو بەگژاچونەوەی سەرهەڵدانەكانی شیوعیەت و بەعسیەت لەخۆرهەڵات،كە مەكۆی سەرەكییان لە عێراق و سوریا بووە."

 

قۆناغی دوای جەنگی سارد: قووڵبونەوەو پتەو بونی پەیوەندییەكان 


ئەگەر لەماوەی ساڵانی دوای ڕاگەیاندنی دەوڵەتی ئیسرائیل تا كۆتایی جەنگی سارد، تیۆری (هاوپەیمانی دەوروبەر-Alliance Parties) بوبێتە بنەمای كاركردن و بەدیهێنانی ئامانجەكانی ئیسرائیل،ئەوا قۆناغەكانی دوای ئەوە نیشانی ئەدات كە روئیای ئیسرائیل بۆ توركیا بەئەندازەیەكی كەمیش بێت پشتگوێ‌ خستنی تیانییە،بەتایبەت لە داڕشتنەوەی ئەو پایە گرنگانەی كە سیاسەتی دەرەوە پێك ئەهێنن  و ئەكرێت مامەڵەی پێ بكەن لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی قۆناغەكەدا ،لەلایەكەوە شا لە ئێران ڕوخاوەو،كۆماری ئیسلامی بە بەرگێگی جیاوازەوە دەرئەكەوێت  ،لە لیستی دوژمنەكانی ئێراندا ئیسرائیل بووە بە ناوی یەكەم ،لە  كاتێكدا پێشوتر هاریكاری لەنێوان هەردولا هەبووە، ئیسرائیلیش زیرەكانە لەگەڵ ڕووداوەكاندا و هەنگاوبەهەنگاو هاوپەیمانی نوێی دۆزیوەتەوەو،نەیهێشتووە لەكاروانی دیبلۆماتی و هەریێمایەتی داببڕێت و ئابڵوقەی بدەن، بەنمونە :لەساڵی (1978) ڕێككەوتننامەی (كامب دیفید- Camp David) ی  لە ویلایەتی میریلاندی نەتەوەیەكگرتوەكانی ئەمریكا ئیمزاكرد بە سەرپەرشتی  جیمی كارتەری سەرۆكی پێشووی ئەمریكا و بە ئامادەگی سەرۆكی میسر (ئەنوەر سادات ) و سەرۆكوەزیرانی ئیسرائیل (موناحیم بیغن)  ..

 

هەمان ساڵیش سەرۆكی هەردوو وڵات خەڵاتی نۆبڵ یان بۆ ئاشتی وەرگرت (Abdul Aziz,2014) . ئەگەرچی میسر كەوتە بەر ڕەخنەو تانەیەكی زۆر لەلایەن جامیعەی عەرەبیەوە، دواتریش هەر ئەم نزیكبونەوەیە،ساڵی (1979) ڕێككەوتننامەی ئاشتی نێوان میسرو ئیسرائیلی هێنایە ئاراوە ، ڕێككەوتننامەی ئاشتی وەك قەرەبویەك هات كە شێوەیەكی ڕونترو گرەنتی دار بداتە پەیوەندییەكانیان،چونكە لەدوای ئەوەی ئێران وەرچەرخانێكی بەخۆیەوە دیوەو،بە ئایدۆلۆژیایەكی  ئیسلامیەوە ئەڕوانێتە ئیسرائیل و، وەك دەوڵەتی گەلی جولەكە ئەیناسێنێت ،بۆ ئەم مەبەستە بەلای ئیسرائیلەوە میسر هەر بەتەنها گەورەترین دەوڵەتی عەرەبی نییە كە گرنگ و مەترسیداربێت، دراوسێی ئیسرائیلیشە، بەڵكو نفوسێكی بەرفراوانی لەجیهانی ئیسلامی دا هەیە بەهۆی  دامودەزگا  ڕەسەن و بەناوبانگەكانیەوە لەسەرووی هەموویانەوە "ئەزهەر"  (5)  لە نێوان ساڵی (1990-1992) دا،گۆڕانكارییە سیاسیی و ئابوریی و سەربازییەكان بەڕوونی لە جیهان،وە لەئاسیاو   ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەركەوتن كە تیایدا: پرۆسەی ئاشتی نێوان وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل لە كۆنگرەی مەدرید دا،ڕەنگدانەوەی باشی هەبو، تەنانەت زۆربەی دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامی بەشێوەیەك لەشێوەكانیش ئاماژەیان بەوە كرد كە قبوڵیانە ئیسرائیل وەك دەوڵەتێك لەناوچەكەدا بێت و،مامەڵەی لەگەڵ ئەكەن، بگرە گفتی یان دا كە ململانێی عەرەب- ئیسرائیل هەڵبگرن و كۆتایی پێ بێت..ئینجا هەر لەم ماوەیەدا یەكێتی سۆڤیەت لە (1991) هەڵوەشایەوە..كۆتایی بە جەنگی كەنداوی دووەم هات،پەیوەندییە ئابورییەكانی وڵاتانی عەرەبی و توركیاش كەم بوبۆیەوە. كێشەی سیاسیی نێوخۆیی و دەرەكی لەتوركیا دەركەوتن . 

 

ئەمانە هەموو وای كرد كە پاڵ بە توركیاو ئیسرائیلەوە بنێن بۆ ڕێككەوتننامەی ستراتیجی و پەیوەندیگرتن و هاریكاری خێرا خێرای یەكتری بكەن  .  دواجاریش، لەبەرئەوەی لەهەموو بارێكدا ،ئەوە ڕوونە كە " ململانێی عەرەب- ئیسرائیل" ململانێیەكە بونی هەیەو سنوری نییە،بۆیە لە ڕووی ئەمنی یەوە توركیا گرنگیەكی بەرچاوی بۆ ئیسرائیل هەیە:لەمە بەدواوە گۆڕانكارییەكان بە خێرایی بە ئەنقەرەدا تێپەڕین ، توركیا ڕایگەیاند، كە لە دەرهاویشتەكانی كۆنگرەی مەدریدەوە ڕادەی پەیوەندییە دیبلۆماتییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل بەرزئەكاتەوە بۆ ئاستی باڵوێزخانە ،لە حوزەیرانی 1992 دا وەزیری پێشوی گەشتوگوزاری توركیا )عەبدولقادر ئەتاش -   (Abdul kadir Ates سەردانی ئیسرائیلی كردو هەردولا ڕێككەوتننامەیەكیان بۆ ئاسانكاری لە كەرتی گەشتوگوزارو هاتوچۆدا ئیمزاكرد،  لە نۆڤەمبەری 1993 وەزیری دەرەوەی توركیا سەردانی ئیسرائیلی كردو لەگەڵ هاوتا ئیسرائیلیەكەی، یاداشتێكی لێك تێگەیشتنی بەرفراوانیان بۆ هاوكاری لە زۆربەی بوارەكانی گەشتوگوزار و ئاڵوگۆری ئابوریی و زانستی و سەربازیی دا ئیمزاكرد،وە ڕێككەوتن پێكەوە هەوڵی هاوبەشیان هەبێت لەپەیوەندیگرتن لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكادا (6)  لەبەرانبەر هەموو ئەمانەشدا، عیزەر وایزمان سەرۆكی دەوڵەتی ئیسرائیل لە (25ی كانونی دووەمی 1994) سەردانێكی سێ ڕۆژەی بۆ توركیا ئەنجامداو،تیایدا هەموو بەدواداچونی بۆ هەموو ڕێوشوێنانە كرد،كە پێویستە لەگەڵ توركەكاندا بیگرنە بەر تاوەكو پەیوەندییەكانیان  هەموو بوارەكان بگرێتەوە ..

 

 هەر لە (ئازاری 1994) دا ئەوە سەرۆكوەزیرانی توركیا "تانسۆ تشیلەر" سەردانی ئیسرائیلی كرد،كۆمەڵێك ڕێككەوتنی سیاسیی و ئابوریی و سەربازیی ئیمزاكرد(7)     ساڵانی نەوەدەكان، بە بەهێزترین و گەرموگوڕ ترین  قۆناغی پەیوەندییەكانی نێوان توركیاو ئیسرائیل دائەنرێت،لە ساڵی (1990) ەوە،توركیا ڕێگەی بە ئیسرائیل دا كە وێستگەی جاسوسی و هەواڵگریی و ئەمنی  دابنات لەسەر وڵاتانی دراوسێ،بەتایبەت ئێران و عێراق و سوریا...

 

تەنانەت لە ماوەی جەنگی كەنداودا توركیا ڕێگەی بە فڕۆكە ئیسرائیلیەكان دا لە فڕۆكەخانە سەربازییەكانییەوە كاری جاسوسی بكات بەسەر عێراقەوە ،بەجۆرێك هەموو دەرگاكانی توركیا بۆ ئیسرائیل لەسەر پشت بو تا جاسوسی بەسەر عێراق و سوریاو ئێران و ناوچەكانی ترەوە بكات .سەرۆك ئەركان و فەرماندەی هێزە ئاسمانییەكانی هەردوولا بەردەوام سەردانی یەكتریان ئەكردو لە كۆبونەوە و هەماهەنگی سەربازیی و هەواڵگرییدا بون .

 

سەردانەكان بەردەوامی هەبو،لە ساڵی (1996) دیسان سەرۆك كۆماری توركیا سلێمان دەمیرێل سەردانی ئیسرائیلی كردو، وەك وەڵامێك بۆ ئەم میواندارییانە  شیمون پیریس سەرۆكوەزیرانی ئیسرائیل و وەزیری دەرەوە سەردانی توركیایان كرد ،لەگەڵ چڕبونەوەی یەكتر بینینیەكان و ئاڵۆگۆركردنی بیروڕاكاندا،هەرجارەو ئیمزایان  لەسەر چەند ڕێككەوتنێك كرد،كە تیایدا توركیاو ئیسرائیل ساڵی (1996) ڕێككەوتننامەی  ستراتیجی سەربازیی درێژخایەنیان ئیمزاكرد، ئینجا ئاڵوگۆڕی هەواڵ و داهێنانە تەكنەلۆژییەكان یان دەستپێكرد،پاشان ڕێككەوتن كە ئیسرائیل هێزی ئاسمانی توركیا نۆژەن بكاتەوەو،توركیای كرد بە خاوەنی فڕۆكەی فانتۆم F-4.

 

مناوەرات و مەشقی سەربازیی دەریایی و ئاسمانی هاوبەش، بەگژاچونەوەی تیرۆر، تاوتوێ كردنی بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو دەوڵەتانەی كە ئەكەونە سەر دەریای سپی ناوەڕاست ، هەموو ئەمانە پێكەوە توركیاو ئیسرائیل شەن و كەویان ئەكرد.(8)یەكێك لەهەرە پێداویستیە سەربازییەكانی توركیا و هەماهەنگی لەگەڵ ئیسرائیل، ڕووبەڕوبونەوەی پارتی كرێكارانی كوردوستان (PKK) یە بەتایبەت لەماوەی ساڵانی (1985-1995) دا،كە ووزەی سیاسیی و سەربازیی و ئابوریی و مرۆیی لەتوركیا بڕی بو،كە توركیا (20000) هەزار قوربانی هەبو، زیاتر لە (2000) گوندی وێران بو بو،تێچووی ساڵانەی شەڕی (PKK) بۆ توركیا لەوكاتەدا (6-8) ملیار دۆلاری ئەمریكی بو،بۆیە توركیا پێویستی تاكتیكی و هونەریی و هەواڵگریی و سەربازیی بە ئیسرائیل بو، تا یارمەتی بدات لەم ڕووبەڕوو بونەوانەدا .

 

 دووەم: هاتنی ئاكپارتی بۆ حوكم (Adalet ve Kalkınme Partıse) لەدوای لەناوچونی دواهەمین خەلافەتی ئیسلامی كە (623) ساڵ تەمەنی بوو،دەیان هەوڵی جۆراوجۆر دراوە بۆ گەڕانەوەی حوكمی خەلافەتی ئیسلامی ،وەكو دامەزراندنی كۆمەڵەی ئیخوان موسلیمین لەمیسر ساڵی (1928) كە لق و پۆپی چالاكیەكانی گەیشتە (80) دەوڵەتی جیهان،لەوانە توركیاش وێڕای زاڵبونی سوپاو عیلمانیەت و نەتەوەپەرستی ،هەر ساڵی (1970) لەسەردەستی باوكی ئیسلامی سیاسیی توركی (نەجمەدین ئەربەكان) حزبی (نیزامی میللی) دامەزرا،دوای ساڵێك دایانخست بەتۆمەتی ئەوەی هەڕەشەیە بۆ سەر سیستەم و دەستوری عیلمانی لەتوركیا،پاشان حزبی سەلامەی دامەزراند،بەهەمان شێوە دایانخست،ئەوسا حزبی (رەفاه) ی دامەزراند،لێرەوە ئیسلامیە توركەكان ئەبن بەدوو ئاڕاستەوە،دوای ئەوەی ئەم حزبەش دائەخەن،ئەربەكان حزبی (فەزیلە) دائەمەزرێنێت،ماوەی (1) ساڵ ئەربەكان پۆستی سەرۆكوەزیرانی لە (1997) گرتە دەست و،بە جەبری سوپا لایاندا،یەكێكیان لەدروشمەكانی بانگەشەی هەڵبژاردنی ئەم حزبە ئیسلامییە ئەوەبو "قودس ڕزگار ئەكەین !"...

 

ئیتر ساڵی (2002) حزبی (دادوگەشەپێدان) كە هەمان ساڵ دامەزراوەو،ئینشقاقی كردووەو،سەركردەكانی قوتابی خوێندنگەكەی ئەربەكانن و لەپشت دیواری قوتابخانەكەی ئەوەوە هەڵهاتون .وەك لقێكی مۆدێرن و لیبراڵی ئیخوان موسلمین گەیشتنە دەستەڵات ..بۆچی ؟ چۆن ؟. لەو هەلومەرجەدا كۆمەڵگەی توركی هێندە هەڵبەزو دابەزی كردبو،  هۆش و ئاگاییان لەدەستدابو ،بەدوای هەناسەیەكدا ئەگەڕان كە لەو هەموو قەیرانە گەورەیە قوتاریان بكات ..دادوگەشەپێدان وەك ئیسلامێكی میانەڕەوی موعتەدیل،كە پەیامی سەرمایەو بوژانەوەی ئابوریی پێیە،ئامانجی ئەوەیە توركیا بكاتە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا .پەیوەندییەكانی توركیا باشتر بكات .توانییان قەناعەت بەخەڵك بكەن و بیبەنەوە .(9)  2-1. لەسەردەمی ئاكپارتی دا خۆرئاوا بەتەواوی توركیای لەدەستدا .یانی چی توركیا ببێتە ئەندام لەیەكێتی ئەوروپا !؟.

 

بەمانای ئەوەی توركیا ئەبێت دیموكراتیزە بكرێت (ئەبێت ئاقڵ بكرێت)..بۆئەوەی توركیا دیموكراتیزەبكرێت،مەرجەكە ئەوە نییە ئەوروپایی بكرێت (ئێستا ئەوروپایەكە بۆخۆی،لەئەوروپا نێربازەكان "گەیی" خۆپیشاندان ئەكەن پەنجا پۆلیس ئەیانپارێزێ‌،لەئیستانبوڵ یەك پۆلیس بەدەوریشیانەوە نییە) بانگەشەو هاپۆ هاپۆ كردنی كوردەكان لە ئیستانبوڵ بۆخۆی مانای ئەوەیە دیمراكسیەت هاتووە!.ئێمە دیموكراسیەتمان وەك موئەسەسات وەك بیروباوەڕی نەگۆڕ مەبەستە.كەواتە ئەو فلتەرانە چین پێویستە توركیا پیایدا تێپەڕێت تا دیموكراتیزەیشن بكرێت،ئەوانە بەمشێوەیەن : (ئەوروپایی بون،یانی مۆدێرن بون،مۆدێرن بون یانی خۆرئاوایی بون،خۆرئاوایی بونیش یانی دیموكراتی بون)،دەستەڵاتی ئیسلامی لە نەرمترینیانەوە بۆ ڕەقترینیان،دەستەڵاتێكی فراوانخوازە،دژە موەئەسەساتە (واتە ترس هەیە لەوەی سوڵتان و سەرۆك خۆی چی ویست ئەوە بكات) ..دژە ئازادییە،بێ حەوسەڵەیە ...جگە لەوەی پێگەی جیۆ- سیاسیی توركیا لەنێوان ئاسیاو ئەوروپا،لەنێوان خۆرهەڵات و خۆرئاوا،بۆ بەرگریی كردن لە ناسنامەو چارەنوسی خۆی هەمیشە خوازیارە سیاسەتی دەرەوەی لەسەر پڕەنسیپی ڕاگرتنی هاوسەنگی دابڕێژێت .خۆی پرۆسەكەو دەرگاكە لە توركوت ئۆزاڵ (Turgut ozal) ەوە دەستی پێكرد، لە (1987)  دەرگایەكی كردەوە لەگەڵ خۆرئاوا،ئۆزاڵ لەپێناو سیاسەتكرن و ڕاگرتنی باڵانسی توركیا لەنێوان شەرق و غەربدا، پارادۆكسێكی سەیری هەبوو،كەسێكی تورك و بەناسنامە ئیسلامی بو،بەڵام فكرێكی نیۆ-لیبراڵی هەبوو،هەرئەوەش وایئەكرد سەرنجی ئەوروپاو بەتایبەت بەریتانیا ڕابكێشێت (ماگرێت تاتچەر دایكی نیۆلیبراڵیزم ە لەبەریتانیا)..سەیرە موسڵمان بیت و نیۆلیبراڵ بیت ! .

 

ویسكی ئەخواردەوەو ڕێگەی بۆ خواردنەوە كهولییەكان خۆش ئەكرد،ئاخر ئەو هەموو بزنسمان و سیاسیی و گەشتیارو پیاوە غەریبە دێنە توركیا پێویستیان بە خواردنەوەو دیسكۆ و كڵەپ و جەوێكی وایە،تا وەبەرهێنان و كاری ئابوریی بكەن .  توركیا لەنێوان دوو فەزای جیاوازدا،شوێنێكی جوگرافی سەیری بۆخۆی داگیركردووە،بۆیە لەدوای مردنی توركوت ئۆزاڵەوە باڵانس و نرخی خۆی لەدەستداوە لای خۆرئاوا،بەتایبەت دوای هاتنی پارتی دادوگەشە (AKP) بۆ دەستەڵات، ،،چۆن ؟.سەرەتای قەیرانەكە،لەنێوان ئاك پارتی و ئەمریكادا،لەوێوە دەستی پێكرد،پەرلەمانی توركیا ڕێگەی نەدا سەربازیی ئەمریكی لەخاكی توركیاوە هێرش بكاتە سەر عێراق لەساڵی (2003)..بۆ ؟.زۆر هۆكار هەبون،یەك لەوانە كۆمەڵگەی توركی ئەوكات بەئاشكرا پێیان وابوو، ئەمریكا هێزێكی داگیركەرو ئیمپریالییە،ئاك پارتیەك لە (2001) دامەزراوە،لە (2003) ڕێگە لە بڕیاری كۆنگرێس بگرێت كو دەبیت !!..ئینجا قۆناغی دوای ئەمە " ئەحمەدی نەژاد" هاتە سەرحوكم لە ئێران،ئەوەی نەژادی پێ ناسرابوو لەماوەی (8) ساڵی دەستەڵاتیدا،قسەیەكی باوە كە  (ئیسرائیل لەسەر نەخشە ئەسڕینەوە) ..هەركاتێك كەوای ئەگوت،توركیا لەگەڵ ئەوەی دوژمنێكی مێژوویی و مەزهەبی ئێرانە،یەكسەر كەیف دەیگرتن و پشتگیریی نەژادی ئەكرد..(دوور نییە نەژاد بەپیلانی ئەمریكا وای نەگوتبێت تا توركیا تاقی بكەنەوە).. ئەمە بێجگە لەوەی ئەردۆغان لە (داڤۆس) كۆبونەوەكەی بەسەرئیسرائیلدا جێهێشت،لە (2009) ئەیگوت : ئیسرائیل مناڵی فەلەستینی ئەكوژێت،خۆشی مناڵی كوردی لەخەودا بەتۆپباران ئەكوشت ..!!..

 

ئەوسا  لەدوای ئەمە (عومەر بەشیر) جینۆسایدی ئەنجامدابو لەسودان،پۆلیسی ئنتەرپول بەدوایدا ئەگەڕا،كەچی بەفەرمی سەردانی توركیای ئەكرد...!!.ئەم بەششار ئەسەدەی ئیمڕۆكە ئەردۆغان هەموو ڕێگەیەك بۆ ڕووخانی ئەگرێتەبەر،پێش (4) ساڵ ئەوەندە هاوڕێ بوون،خۆیان بەجیاو ژنەكانیشیان بەجیا لەئیستانبوڵ بە یانەكاندا ئەگەڕان ..ئەزمونی گەندەڵی و خۆپیشاندانەكانی (پاركی گازی) یش بینران ... ئەو (داعش) ەی دژە بەهەموو مرۆڤایەتی بە سەدەها مانگی دەستكرد چاودێریی ئەكرێت ،هەموو هێزەكانی هاوپەیمانان بە فڕۆكە یارمەتییان بۆ خەڵكی سڤیلی كۆبانی ئەخستە خوارێ‌،ئەردۆگانیش چەك و ڕێنوێنی ئەدا بە داعش !!..خۆی سەربڕین و دیاردەی مناڵ فڕاندن ومەشق پێكردنیان،هەمووی لە ئاكارو كلتوری خەلافەتی عوسمانییەوە بۆ داعش جێماوە . ئیتر ئەردۆغان تا ئەهات ئەولاتر ئەڕۆیشت ،كاری گەیاندبوە ئەوەی بڵێت: " پێش كۆڵەمبۆس ئیسلام ئەمریكای دۆویوەتەوە..ئەوروپا تاپۆی مەسیحیەت نییەو....تاد...".. 

 


پرسیار: ئەگەر تۆی خوێنەر لەبری ئەوروپاو ئەمریكا بیت، توركیا وەرئەگریت لەمەجلیسی  خۆرئاواو لەیەكێتی ئەوروپا ؟. ئەم توركیایەت بۆ چییە ؟.2-2. توركیا : فول پرۆبلیم  (2008-2015)  بەردەوام سپەیسێكی زۆر لەنێوان (خەڵك و سیستەم) لەتوركیا هەیە .ئێمە ئامارێك ئەخەینە ڕوو،تا بزانین توركەكان چ كاتێك ئەروپایان ئەوێت؟.   لەساڵی  (2004) دا (73%) ی توركیا دەنگی داوە توركیا ببێتە ئەندام لە (EU)..لە (2012) دا (23%) ی توركیا دەنگی داوە ،چونكە لەو ماوەیەدا توركیا گەسەندنێكی ئابوریی پێش چاوی بەخۆیەوە بینی،ئێستا (2014) یە (52%) دەنگی داوە كەتوركیا ببێتە ئەندام لەیەكێتی ئەوروپاو،ڕێژەكە جارێكی تر بەرزبۆتەوە،چونكە زانییان  ئەردۆغان بەرەو دەسەڵاتگەرایی و شێوازێك لە دیكتاتۆریەت ئەڕوا .

 

(10)لەوماوەیە،پڕۆفیسۆر ئەحمەد داود ئۆغلۆ (وەزیری دەرەوەی توركیا) لە حكومەتەكەی ئاكپارتی ئەندازیاری داڕشتنی سەرجەم سیاسەتە دەرەكیەكان بووە، ئەیویست خۆی وەك " كیسنجەری تورك" نیشان بدات ،ساڵی (2010) كتێبە بەناوبانگەكەی " العمق الاستراتیجی - موقع تركیا دورها فی الساحە الدولیە". بڵاوكردەوە ، زیاتر لە (50) جار لە چاپدراوەتەوە،بەشێوەیەكی تیۆریی بانگەشە ئەكات كە توركیا هیچ كێشەیەك لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر نەهێڵێت، هەمووی سفر بكاتەوە (Zero Problem) .

 

هەر هێشتا كتێبەكە بۆنی چاپخانەی لێ ئەهات، توركیا بە بۆنەی ڕەوانەكردنی هاوكاری مرۆیی بۆ كەرتی غەززە،لەگەڵ ئیسرائیل لەسنورە ئاوییەكانی دەریای سپی ناوەڕاست بەشەڕهاتن، كە (كەشتی مافی مەڕمەڕە) لەلایەن كۆماندۆكانی ئیسرائیلەوە هێرشی كرایە سەر و ، (9) كەسی توركی تیا كوژران ..هەردوولا پەیوەندیی دیبلۆماسییان لەگەڵ یەك بڕی، هاوڵاتیانی خۆیان ئاگاداركردەوە كە سەردانی گەشتیاری بۆ لای یەكتر نەكەن .دەستەواژەی " تیرۆری دەوڵەت" هاتە ناوفەرهەنگی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكانەوە، توركیا چەندین زنجیرە فیلمی بڵاوكردەوە كە ئاماژە بەوە ئەكەن ئیسرائیل تیرۆریستە،لە فیلمی " هاواری بەرد -Cry Stone" نیشانی ئەدا كە مۆساد چۆن مناڵی عەرەب ئەكوژن و سەرنگوم ئەكەن !!..دوای ماوەیەك بە فشاری ئەمریكا قەدەغە كرا ..كێشە لەگەڵ ئیسرائیل كێشەیە لەگەڵ ئەمریكا ..لەبەشی دواتردا دێینە سەر كێشە قووڵەكانی توركیا لەساڵی (2015) كە هاوكاتە لەگەڵ بردنەوەی كوردو دۆڕانی ئاكپارتی ..

 


3-2. كورد هەرەسی بە ئاكپارتی هێنا  ! سیاسەتی ناوخۆیی توركیا،وایە كە ناوبەناو ئەكەوێتە لەرینەوە (هەززە) ..لەهەڵبژاردنی 15ی حوزەیرانی 2015 دا توركیا جارێكی تر تووشی هەززە بویەوە، بەیەكجار نرخی پارەكەی دابەزی،قەیرانە سیاسییەكانی دوو هێندە بون، مەسەلەی كورد بۆ یەكەمجار لەخەباتی مەدەنی و دیموكراتیخوازیی شارەكاندا گەیشتە ترۆپك و،كورد بەربەستی (10%) تێپەڕاندو (80) كورسی لە پەرلەمانی توركیا مسۆگەركرد ..ئەردۆگان خەونی بە (400) كورسیەوە بینی بو،بەڵكو سیستەمەكە بكاتە سەرۆكایەتی و ببێتە ئیمپراتۆر و تا باكوری ئەفریكا نەوەستێت .وەلێ نەك خەونی ئیمپراتۆریەت،حزبەكەی (258) كورسی هێناو،ناتوانێت حكومەتیش بەتەنها پێك بهێنێت ..

 


 4-2. ئایا توركیاو ئیسرائیل ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵات داخ ئەكەن ؟.هەڵە ناكەین،ئەگەر بڵێین توركیا بەگشتی،بەدیاریكراویش ئاكپارتی یەك تاكە دۆست چییە نییەتی لەئێستادا،كێشەی قوبرس بە هەڵواسراوی ماوەتەوە، یۆنانییەكان هەقی كۆنیان لای توركیایە و ناحەزی ئەم وڵاتەن، ئەڵمانیا لەیەكەم چركەساتەوە توركیا ڕەت ئەكاتەوە ،لەگەڵ ئیسرائیل چوارساڵە پەیوەندییەكانیان بچڕاوە (كە سنوری ئاویی هاوبەشیان هەیە) . ئەسەدو سوریا، میسری سیسی، ئێران، ڕووسیا،شیعەكانی عێراق، دژی توركیان، ئەمریكا لە 2003 ەوە فاوڵەكانی توركیای ئەردۆگانی ئەژمارئەكات، كورد و پەكەكە وەك تیرۆریست لە ئەردۆگان ئەڕوانن، بێئومێدبووە لە وەرگرتنی لە یانەی ئەوروپییەكان ، سەرباری ئەمەش لە ئاستی ناوخۆدا توركیا بەدەست فەندەمێنتالیزمی ئیسلامییەوە ئەناڵێنیت ،كیشەی كوردو عەلەویەتی هەیە،هەقی ئەرمەنەكان كۆن نابێت !.ئەمانەتی گوێزەرەوەی بۆڕییەكانی ووزەی لەسەرە ..دادوگەشەپێدان خۆی لەبەردەم تەكەتولات و پارچەبوندایە ..دوو گریمانە هەیە:یەك: یان توركیا وەك سوریا و عێراق خراپتری بەسەردێ و،ئەبێتەوە مەیدانی شەڕ ..بۆچی خراپتر ؟ بەجارێك هەموو ئەوانەی تورك و خەونەكانی خەلافەت بە دژی خۆیان ئەزانن،دەست وەرئەدەن لەكاروبارەكانی و ئاگرەكە خۆش ئەكەن .دوو: توركیا لەدەرگای پشتەوە بچێتەوە بۆ ماڵی ئەمریكا كە (ئیسرائیل) ە . لە دوای هەڵبژاردنی 15ی حوزەیرانی 2015 ەوە،دووجار بەمەبەستی پیاچونەوەو ئاسایی كردنەوەی پەیوەندییەكانیان توركیاو ئیسرائیل كۆبونەتەوە، جارێك لەنەمسا، جارێكیش لە ڕۆما . ڕۆژنامەی "هارتس" ی ئیسرائیلی و پێگەی " حوڕییەت" ی توركی،ئەوەیان ڕاگەیاند،كە: لەسەر ئاستی كەسانی شارەزا لە وەزارەتی دەرەوەی توركیاو ئیسرائیل،دوو بەڕێوەبەری گشتی وەزارەتی دەرەوەی هەردولا كۆبونەتەوە ...



سەرئەنجام (Conclusion) لەهەموو قۆناغەكانی مێژوودا،زەرورەت و پاڵنەری ناوەكی و دەرەكی وایكردووە، دوو یەكە (س) و (ص) هەرچەندە ماوەی نێوانیان زۆر بێت ، ڕێككەوتن  یان پەیوەندیی دروست بكەن .ئیسرائیل و توركیا هەردوكیان لەڕووی نێوخۆیی و دەرەكییەوە پێویستیان بەیەكترە،ئەوەی زیاتر تەمی گومانی سەر توێژینەوەكەمان لائەبات بۆ نزیكبونەوەی توركیا- ئیسرائیل جگە لە دانیشتنەكان،نزیكبونەوەی "حەماس " ە لەوەی لەگەڵ ئیسرائیل ڕێككەوتنێكی دوور مەودا ئیمزا بكات بە پاڵپشتی توركیاو قەتەر...ئێمە چەند سەرئەنجامێكی گرنگترمان هەیە :یەكەم: هیچ گومانی تیا نییە، هەركاتێك توركیاو ئیسرائیل هەر لەیەك نزیك بونەوەیەكیان هەبوبێت، لەزیانی سوریا یە،وە لەسەر حیسابی تەكبیركردن و سانسۆركردنی سوریایە، بەڵام ئەمجارەیان و  ئێستا كورد لە سوریا لەكیانی خۆی نزیك بۆتەوە !!.دوو: توركیا پێویستی بەئیسرائیلە، تا بیباتەوە ماڵی ئەمریكاو،كلیلی چارەسەرییەكانی بدۆزێتەوە .

 

ئیسرائیل وەكو دەروازەیەك یان مەنفەسێكە بۆ ڕزگاربونی توركیا،دامەزرێنەری دەوڵەتی ئیسرائیل  داود بنگوریون لەساڵی (1950) ئەڵێت: ئێمە هەرگیز چاكەی توركیامان لەپێش چاو لاناچێت !.ئەگەری زۆرە لەوەها كاتێكدا ئیسرائیل فریای توركیا بكەوێت و لەقوڕو چڵپاوی قەیرانەكانی بیتەكێنێت .سێهەم: تا دێت جەنگی نێوان ڕووسیاو خۆرئاوا،یان ڕووسیاو وڵاتانی ئەندام لە ناتۆ گەرمتر ئەبێت لەمەڕ دوورگەی كریمیا،وە دەستوەردانەكانی ڕووسیا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و خۆرهەڵاتی ئەوروپا پتر ئەبێت، ئەمریكا بە گرنگی ئەزانێت پەیوەندیی نێوان توركیاو ئیسرائیل و سعودییە پتەو بكات بۆ بەگژاچونەوەی ڕووسیا .چوارەم: بۆ لێدان لە قەزیەی كورد بەگشتی ، توركیا پێویستی بە ئەقڵ و پلان و چەكی ئیسرائیلە .

 

بەتایبەت مەسەلەی كورد لە ڕۆژئاوای كوردوستان حكومەتی ئاكپارتی تەواو سەغڵەت كردووە .چوارەم: توركیاو ئیسرائیل پێكەوە پرۆژەی گاپ (GAP) تەواو بكەن، لە باشوری خۆرهەڵاتی توركیا، بەمەبەستی ووشك كردنی ئاوی ڕووباری دیجلەو فورات .ئەم ئەم دوو ڕووبارە سەرچاوەی بونی عێراق و سوریایە .هەرە دروشم و خەونەكانی ئیسرائیل بریتی یە لەوەی " لە نیلەوە بۆ فورات" دەست بەسەرا بگرن، ئەم ناوچەیە لانكەی شارستانیەتەو لێرەوە مرۆڤایەتی دەستی پێكردووە .پێنجەم: لە ڕووی ئابورییەوە توركیا ئاو لە ئاوەكانی سنوری خۆی (فرۆشتووە) و (ئەفرۆشێت) بە ئیسرائیل .شەشەم: ئیسرائیل ئەیەوێت خاكی توركیا بەكاربهێنیت،بۆ زیاتر سانسۆركردنی ئێران، وە هەر لەناو توركیاشەوە بگاتە سنوری دەریای ڕەش و پەیوەندییەكانی بباتە بولقان و ئاسیای ناوەڕاست بەگشتی .

(1). الهام محمود كاڤم (2012)، دور یهود الدونمە فی انهیار الدولە العپمانیە،مجلە كلیە التربیە الاساسیە،جامعە بابل،العدد (7).(2). زكریا سلیمان بیومی (1998)، قرأ‌و جدیدە فی التأریخ العپمانیین،القاهرە .(3). الصفصافی أحمد المرسی (٢٠١٥)، الحركات الإسلامیە فی تركیا المعاصرە ( دراسە فی الفكر والممارسە )، القاهرە، (12:32AM) .http://www.ikhwanwiki.com/index.php%3Ftitle%3D%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B1%25D9%2583...

(4).Amikam,N (1987). Israel, Turkey, and Greece "Uneasy relations in the east Mediterranean", The Hebrew of Jerusalem, London(5).Inbar,E (n.d).The Deterioration in Israeli-Turkish Relations and its International ramifications  The begin Sadat center for stratigic studies , Mideast Security and Policy Studies No. 89
(6).هشام فوزی عبدالعزیز (2014)،العلاقات العسكریە الاسرائیلیە- التركیە،الاسلام دیلی، الاپنین 15 شوال 1435 (30/4/2015 ،5:33)  http://www.islamdaily.org/ar/scholars/11767.article.htm(7).سعید عكاشە & محمد عبدالقادر(2010).العلاقات التركیە - الإسرائیلیە من التحالف إلی الصدام؟ (كراسات استراتیجیە) ،الاهرام ، (29/4/2015 : ساعە: 4:38) . http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx%3FSerial%3D716899%26eid%3D5303(8).Akgün M & Gündoğar Ss&, and Görgülü A (2014), Politics in Troubled Times: Israel-Turkey Relations, Foreign policy program. No (41) copyright.Istanbul.www.tesev.org.tr(9).Abadi,J Israel and Turkey: From Covert to Overt Relations (essay)http://arsiv.setav.org/ups/dosya/28724.pdf
(10). د.احمد داود اوغلو: العمق الاستراتیجی (موقع تركیا ودورها فی الساحە الدولیە)،ترجمە: محمد جابر و تارق عبدالجلیل ،مركز جزیرە للدراسات،الدوحە - 2010 (11).Barak Ravid, in secret meeting, Israel and Turkey renew reconciliation talks, (19:58 22.06.15). http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/.premium-1.662476 

زۆرترین خوێندراوە

  • یەک ڕۆژ
  • یەک هەفتە
  • یەک مانگ

بۆ زانینی سەرپێچی ئوتۆمبێلەکەت کلیک بکە

سلێمانی هەولێر دهۆک

ڕاپرسی

كام جۆری سیستەمی حوكمڕانی بۆ هەرێمی كوردستان دەگونجێت ؟




    
Copyright © 2015 Snur Media. Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure