عمر ازیزدخدواە
102 جار بینراوە 13/8/2016 04:22 PM

پێگەی ستراتیژی هیندستان



لە ئێستادا هیندستان یەکێکە لەو دەوڵەتانەی کە ناوی لە ریزی پێشەوەی هەڵسەنگاندنە جیهانیەکانەوە دێت لە رووی بەهێزی و خاوەنداریەتی لە توانای ئابووری و سەربازی و سیاسیەوە و تەندروستییەکانەوە ، هەرچی لە رووی ئابووریە ئەوا گەشەی ساڵانەی ئەو وڵاتەیە لە ساڵی ٢٠١٥ەوە پێش چین کەوتووە کە ئەوەش بە پێشکەوتنێکی گەورە دادەنرێت لە پاڵ ئەو هەوڵە زۆرەی حکومەتی ئەو وڵاتە بۆ بەرزکردنەوەی رێژەی بەرهەمێهێنان بۆ ئاستێکی زۆر بەرز تاوەکو رکابەری زلهێزترین وڵاتەکانی دونیا بکات  و لەهەمان کاتیشدا بەشدارە لە گروپی پێنج وڵاتە خێرا ئابووری گەشەکردووەکە ، کە هاوپەیمانیەتە ئابووریەکە خاوەنی ستراتیژی دوورمەودای بۆ پاش ساڵی ٢٠٥٠ بریتیە لە خاوەنداریەتی بەهێزترین ئابووری جیهان ، هەرچی لەبارەی سەربازیشەوە یەکێکە لە وڵاتانی خاوەن چەکی ناوکی و خاوەنداریەتی یەکێک لە سوپا گەورەکانی جیهان دەکات بە بوونی کەرەستەی سەربازی پێشکەوتوویی لەگەڵ بوونی راهێنانی گەشەسەندوانەی سەربازی ،  لەبارەی تەندروستیشەوە لە لایەنی ئەکادیمی و چارەسەری نەخۆشەوە بۆتە چەقێک بۆ وڵاتانی ئاسیا ، هەروەها لەلایەنی سیاسیەوە هیندستان بە یەکێک لەو وڵاتە سەقامگیر و ئارامەکان دادەنرێت لە پاڵ واقعی سیاسی و سروشتی ئەو سیستەمە سیاسیەی کە ئەو وڵاتە پێی دەناسرێتەوە لە جێبەجێبوونی رێژەیەکی بەرزی پرینسیپە دێموکراسیەکان لەلایەنی پلۆڕاڵی و بەشداری سیاسی و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و گروپ و رەگەزە جۆربەجۆرە ئیتنی و نەتەوەیی و ئایینیەکان و راگرتنی باڵانسێکی سیاسی لەنێوانیاندا ، هەرچی لەبارەی سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتەیە ئەوا بەهەمان شێوە بە توانا ئابووری و سەربازیەکەیەوە لەپاڵ هەڵکەوتەی جوگرافیەکەیەوە ، ئەوا لەماوەی رابردوودا کە هاوپەیمانی زلهێزی جیهانی ئەمریکا بووە پێ بەپێ خواستی پەلهاویشتنی نێودەوڵەتی زیاتری هەبووە لەپاڵ ئەو ئەرکەی کە لەلایەن ئەمریکاوە پێی سپێردراوە لەپێناو راگرتنی هاوسەنگی هێزی جیهانی هەم لەسەردەمی جەنگی سارد بەرامبەر هەژمونی سۆڤیەت و لە ئێستاشدا لە بەرامبەر چین و روسیا کە دوو رکابەری توندی ئەمریکان لە ئێستادا ، هەروەها بەهۆی ئەو کێشانەی کە لەگەڵ وڵاتانی هاوسنوری بە تایبەت لەگەڵ پاکستان هەیبووە و ئەو ململانێ توندەشی کە لەگەڵ چین هەیبووە بۆیە هەمیشە سیاسەتی هیندی بریتی بووە لە زاڵبوون بەسەر ئەو دوو وڵاتەدا بە تایبەت لەلایەنی سەربازیەوە ، ناوچەی ستراتیژی هیندیش خۆی لە زەریای هیندیدا دەبینێتەوە کە بەردەوام ستراتیژی سەربازی ئەو وڵاتە بەشێکی زۆری بریتی بووە لە گەشەدان بە هێزی دەریایی و هێشتنەوەی کۆنتڕۆڵی ناوچەکە لەژێر دەستی ئەو وڵاتەدا ، هەر بۆیە ستراتیژی نیشتیمانی هیندی لەماوەی رابردوودا بە توندی خۆی لە گەشەی کەرتە جۆربەجۆرەکان لە سەرووی هەموویانەوە لایەنی سەربازی و ئابووری بینیوەتەوە کە یەکێکیشە لە گەورەترین کڕیارانی چەک لە ئاستی جیهانیدا ، هیند خاوەنی هەڵکەوتەیەکی جوگرافی بەهێزە کە ئەویش بوونی سنورێکی ئاوی زۆرە و بە نیمچە دوورگەیەک دەناسرێتەوە و دەستواڵایی زۆری هەیە بۆ پەیوەندی دەریایی جیهانی ، لەپاڵ ئەوەشدا خاوەنی سیاسەتی جوگرافیایی بەهێزە کە بریتیە لە سود وەرگرتن لە پێگەی جوگرافیەکەی و ستراتیژی کۆنتڕۆڵی ناوچەکە ، هەرچی لەبارەی پێگەی جیۆستراتیژیەکەیەتی ئەوا لە سەدەکانی رابردوودا شوێنی لەنگەرگرتنەوەی هێزی دەریاییە رۆژئاواییەکان و بەتایبەتیش ئینگلیز بووە و لەوێوە پەرە بە فراوانخوازیەکانەوە دراوە و کە ناوچەیەکی گرنگی ئابووریش بووە لەبارەی ئاڵگۆری بازرگانی و ماددەی خاوی جۆربەجۆرەوە ، لە دوایشدا و لە دوای دروستبوونی دەوڵەتی هیندستان لە پاش جەنگی جیهانی دووەم هەر لەسەرەتاوە پەیوەندیەکی بەهێزی سیاسی ئەو وڵاتە لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دروست دەبێت ، کە ئەوەش دەگەڕیتەوە بۆ گرنگی پێگە جیۆستراتیژیەکەی بۆ ئەمریکا لە ململانێی یەکیەتی سۆڤیەت و پێشگرتن لە هزری چەپ و لەهەمان کاتتدا کۆنتڕۆڵی ئەو ناوچەکە ، کە لە ئێستاشدا بەو پەیوەندیە توندوتۆڵەی کە لەنێوان هیند و ئەمریکا هەیە لەلایەک دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پەیوەندیە مێژووەیەی کە لەنێوان ئەو دوو دەوڵەتەدا هەیە ، هەرچەند لەمێژووی ئەو پەیوەندیەدا خاڵی نەبووە لە گرژی پەیوەندیەکانیان لەوانەش سەرکێشی هیند لە بەدەستهێنانی چەکی ناوکی و جەنگە لەگەڵ پاکستان ، بەوەش وڵاتانی زلهێز لە نێویشیاندا ئەمریکا کەوتنە سزا و لێپێچینەوە و سنور دانان بۆ هیند لە پێشڕەوی زیاتر لەم بارەیەوە ، بەڵام گرنگی پێگەی هیند کە لە ناوچەکە هەیەتی و هاو سنوری رکابەرێکی بەهێزی ئەمریکا کە چینە لەلایەکی تر و هەروەها گرنگی ئەو پەیوەندیە ئابووریەی کە لەنێوانیاندا هەیە ، وایکردووە پەیوەندیەکانیان بەبەهێزی و گەشەکردوویی بمێنێتەوە و هیند گرنگی خۆی لەدەست نەدات ، بەڵام ئەمریکا رووبەڕوویە بەرامبەر تەحەدایەک کە خۆی دەبینێتەوە لە گەشەیەکی بەرزی ئابووری و سەربازی هیند ، ئەمریکاش ئەو بەهێزبوونە گەورەیە بە هەرەشەیەک بۆسەر بەرژەوەندیەکانی خۆی دەزانێ و لە راستیدا هەرەشەشە بۆ هاوسەنگی هێزی ناوچەکە .



هیندستان دووەم گەورە وڵاتە لە رووی ژمارەی دانیشتوانەوە ، کە لە نەتەوە و گروپی ئیتنی و ئایینی و رەنگ و رەگەزی جۆربەجۆر پیکهاتووە بەجۆرێک کە بە دەوڵەمەندی فرەیی کلتور دەناسرێتەوە ،  سیستەمی سیاسیەکەی بەپێێ دەستوری ئەو وڵاتە بریتیە لە دێموکراسی - نوینەرایەتی - کۆماری - فیدڕاڵی - پەرلەمانی .. ، لەسەر بنەمای گەرەنتی هاوڵاتیبوون و پاراستنی ئازادیەکان و فرەیی سیاسی ، وە ناهەڵاواردنی رەگەزی و ئیتنی ، هەڵبژرادنی گشتیش هەر ٥ ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت ، پەرلەمان دەسەڵاتی باڵایە و نمایندەی گەل دەکات ، بەپێی سیستەمی فیدڕاڵی ئەو وڵاتەش لە ٢٨ ویلایەت پێکهاتووە و هەر ویلایەتە و خاوەنی حکومەتی خۆجێی تایبەت بەخۆیەتی ، جێگای سەرنجە کە هیند بەیەکێک لەو وڵاتانە دادەنرێت کە جێبەجیکردنی دیموکراسیەت و شۆڕبونەوەی بۆ ئاستی کۆمەڵایەتی تیایدا بەرزە و پێکەوە ژیان و دامەزراوەیی بوونی سیستەم سیاسی هیندی ناوبانگی تایبەت بەخۆی هەیە ، کە گرنگترین پارتە سیاسیەکانیش بریتین لە

:کۆنگرەی میللی هیند

پارتی بەهاراتیاجاناتا

بوجان راتکاری

پارتی کۆمۆنیستی هیند

کۆنگرەی میللی

پارتی کۆمۆنیستی هیند ( مارکسیست )



(( ئابووری هیند )) :

هیندستان، دووەم قەرەباڵغترین وڵاتی جیهانە لە دوای چین کە زیاتر لە ١.٣ ملیار دانیشتووی هەیە و خاوەنی دەستی کاری زۆرە .. دەیەم وڵاتی گەورە ئابووریە لە جیهان و  قەبارەی بەرهەمی ناوخۆیی هیندی بۆ ساڵی ٢٠١٥ بریتی بووە لە ٢.٤ ترلیۆن دۆلار بەوەش لە دوای وڵاتی بەریتانیا حەوتەوم بووە لەو ریزبەندیە بە پێی راپۆرتی سندوقی نەختینەیی ، هەر بەپێی ئەو راپۆرتە قەبارەی بازرگانی جیهانی هیند بۆ ساڵی ٢٠١٥ بریتی بووە لە 654.7 ملیار دۆلار ، هەروەها قەبارەی هەناردەی هیندستان بۆ ساڵی ٢٠١٥ بریتی بووە لە 264.0 ملیار دۆلار و کۆی هاوردەی بریتی بووە لە 390.7 ملیار دۆلار، لە بازاڕی وزەدا ململانێی چین دەکات و گەشەی ئابووریی ئەم وڵاتە بەجۆرێكە کە بە ناوەندێکی گەورەی داواکاری نەوتی دادەنرێت کە کڕیارێکی سەرەکی نەوتی وڵاتانی کەنداو لەوانەش عێڕاق و سعودیەیە و جۆرێک لە پێشبڕکێ هەیە لەنێوان عێڕاق و سعودیە و ئێران بۆ فرۆشتنی نەوتی پێویست پێی بۆ ئەوەی زۆرترین پشکیان هەبێ ، گەشەی ئابووریی هیندستان لە كاتێكدایە كە نرخەكانی نەوت لە دوو ساڵی رابردوو بەردەوام لەدابەزین دابوو بۆ رێژەی زیاتر لە ٥٠%  ، هەر بۆیە ساڵی پار هیندستان بڕی ٦٠ ملیار دۆلار كەمتر لە ساڵی ٢٠١٤ە لە وزەدا خەرج كردووە ، کە دابینکردنی نەوتی خاو بۆ وڵاتێکی خاوەن پیشەسازی گەورە و لەهەمان کاتتدا بوونی هێزی کاری زۆر ئەوا دەرەنجام لەیەک کاتتدا دەستەبەری ماددەی خاو و وزە و دەستی کاری پێویست دەکات بە بوونی ستراتیژێکی بەهێزی ئابووریەوە کە هیچ گومانێک بۆ گەشەیەکی ئابووری بەهێز ناهێڵێتەوە سەرباری ئەوەش جۆرێک لە پێشبڕکێیەکی تری فرۆشتنی غازی سروشتی بەهیند لەنیوان وڵاتانی قەطەڕ و ئێران و روسیا بەدی دەکرێ  ، بۆیە ئێستا هیند و چین بە گەورەترین کڕیارانی ماددەی خاو دادەنرێن لە جیهاندا ، هەر بۆیەش ریژەی بەرهەمی ناوخۆیی هیند و هەناردەی دەرەکی ئەو وڵاتە لە بەرزبوونەوەدابووە و بەپێی هەڵسەنگاندنەکان لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٥ ەوە گەشەی ئابووری هیند پێش گەشەی ئابووری چین کەوتووە و بەرزبۆتەوە بۆ زیاتر لە %٧.٣ لە کاتێکدا گەشەی ئابووری چین خۆی نەداوە لە %٧ و لەخوارەوەی ئەو رێژەیە بووە ، کە لە نیوەی پارساڵدا بەرزبۆوە بۆ ٧.٥ یش بەوەش بە خێراترین گەشەی ئابووری جیهان دادەنرێت کە لەم ساڵیشدا ٢٠١٦ لیژنەی ئابووری ESCAP بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی ئەوا هیند توانیویەتی گەشەی ٨.١ بەدەستبێنێت و لە ساڵی ٢٠١٧شدا پێشبینی کردووە ئەو گەشە بۆ ٧.٢ بەرز بەبێتەوە ، ستراتیژی هیند بۆ ئایندە ئەوەیە تاکو ساڵی ٢٠٢٢ سەد ملیۆن پیشەی كارگەیی دروستبكات و پشكی كەرتی كارگەكان لە ئابووری هیندستاندا بگەیەنێتە 25%، واتە بە رێژەی ٧% بەرزی بكاتەوە ، زەوی و ئاو گرنگترین سەرچاوەی سروشتی هیند پێکدەهێنن ، کە لە %٥٤.٣ ی خاکەکەی شیاوی کشتوکاڵە و سەوزایی وڵات رێژەی %٢١.٦ پێکدێنێت ، کەرتی کشتوکاڵی %٢٧.٧ی داهاتی نیشتیمانی پێکدێنێت و %٦٧ی هێزی کاری ئەو وڵاتە دەخاتە سەرکار ، کەرتی پیشەسازیش رێژەی %٢٦.٣ی داهاتی نیشتیمانی پێکدەهێنێت و لە %١٣ی هێزی کار دەخاتە سەرکار و کەرتی خزمەتگوزاری بەشدارە لە %٤٧ی داهاتی نیشتیمانی کە %٢٠ی هێزی کار دەخاتە سەر کار ، هەروەها هیند دەوڵەمەندە بە سامانی کانزایی وەکو خەڵوز و ئاسنی خاو و بوکسیت و نحاس و قوڕقوشم و زێڕ و زیو و زینک و نەوت و غازی سروشتی ، گرنگترین جۆری کاڵای هەناردەی بریتیە لە خشڵ و ئامرازی ئەندازەیی و بەرهەمە دەریاییەکان و چایی و سەوزە و ئامرزای کارەبایی و... ،   

(( لایەنی سەربازی  )) :

هێزی سەربازی هیندستان پێکدێت لە ( سوپای وشکانی ، سوپای دەریایی ، هێزە ئەمنیە جۆربەجۆرەکان ) ، وە بەپێی ریزبەندی ساڵانەی سوپای وڵاتان بۆ ساڵی ٢٠١٦ ، هیندستان بە ٤ەمین وڵات دیاریکراوە کە خەرجی سەربازی لە بودجەدا بریتیە لە ١٣.٠٢ ملیار دۆلار و بودجەی سەربازی لە کۆی گشتی داهاتی نیشتیمانی بریتیە لە %٣.٩ ، هیندستان هەر لە ساڵی ١٩٤٧ ەوە لەگەڵ سەربەخۆیی ئەو وڵاتەدا بە کارایی هەوڵەکان خستونەتەڕوو بۆ بەدەستهێنانی چەکی ناوکی ، لەپاڵ گرنگیدا بەهێزی سەربازی بەشێوەیەکی گشتی ، کە لە ساڵی ١٩٩٨ دا خاوەنداریەتی بۆ ئەو چەکە راگەیاند .لەم خشتەیەدا توانا سەربازیەکانی دەخرێنە روو :



 ژمارە یەکە بڕ    سەربازی کارا 1.325.000 سەرباز    سەربازی یەدەگ 2.143.000 سەرباز    ژمارەی سەربازی سوپای وشکایی 1.100.000 سەرباز    ژمارەی سەربازی سوپای دەریایی 53,000 سەرباز    ژمارەی سەربازی سوپای ئاسمانی 150,000 سەرباز    ژمارەی تانک 6.467 دانە    تۆپی راکێشراو 7.414 دانە    تۆپی خۆجوڵە 290 دانە    مودەرەعەی گوێزەرەوەی سەرباز 6.704 دانە    سیستەمی هەڵدانی فرە موشەکی 292 دانە    ژمارەی ژێر دەریایی 16  دانە  



هندستانیش کاتێک سەربەخۆیی بەدەستهێنا گرنگیەکی گەورەی دا بە زیادکردنی هێزی سەربازیەکەی ، بە تایبەت بۆ بەکارهێنانی دژی پاکستان ، پاشان کاتێک جەنگی هیندستان لەگەڵ چین لە ساڵی ١٩٦٢ هاتە ئاراوە ، هەروەها جەنگی پاکستانی - هیندی لە ساڵی ١٩٦٥ و پاشانیش جەنگی سێهەمی پاکستان-هیندی لە ساڵی ١٩٧١ .هۆکاری ئەو هەڵوێستەی هندستانیش دەگەڕیتەوە بۆ ئەوە کە چین و پاکستان دوو سەرچاوەی سەرەکی هەرەشەن ، دوای هەرەسهینانی یەکیەتی سۆڤیەت ، هندستان هەڵسا بە پتەوکردنی پەیوەندی سەربازی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ، بەردەوام هندستان کاری کردووە بۆ دەستەبەرکردنی هێزی شیاو بەرامبەر هەردوو لایەنی چینی و پاکستانی، تاوەکو کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی رابردوو هندستان سیاسەتی بەرگری گشتگیری پیادە دەکرد Sufficient defense، بەڵام لە سەرەتاکانی هەشتاکان گۆڕان لەو سیاسەتەیدا بەدیهات بۆ سیاسەتی رەدعی سنوردار Limited
 deterrence.پاساوی هندستان بۆ بوونی چەکی ئەتۆمی بەو هەرەشەیە دەبەسترێتەوە کە لەسەر ئەو وڵاتە هەیە لە بوونی هەرەشەی بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لە دژی بۆ ئەوەی ئەو هێزەی هەبێ کە لەیەکەم زیانی دوژمن کە بەری دەکەوێ توانای وڵامدانەوەی توندی هەبێت ، هندستان خواستی ئەوەی هەیە کە رێژەیەکی زۆری لە چەکی ئەتۆمی و سیستەمێکی بەهێزی سەرکردایەتی و زاڵبوون و سیستەمێکی چالاکی چاودێری و ئامادەباشی کتوپڕ و پلاندانان و راهێنانی گشتگیری هاوتا لەگەڵ ستراتیژی راگەیاندراو و هێزی بەگەڕخستن و دابەشکردنی تواناکان و چەکی ناوکی ، وە بێگومان گرنگی چالاکی هێزی سەربازی چەکە کلاسیکیەکان کەمترە لە هێزی ناوکی ، باوەڕی چەکی ناوکی هیندی وەستاوە لەسەر گەرەنتیکردنی توانای گۆڕانی خێرای دۆخ  بۆ بەگەرخستنی کۆی تواناکان لە کەمترین کاتی بەردەستدا ، وە توانای وڵامدانەوەی چالاک تەنانەت لە حاڵەتێکدا کە کاریگەری توندی هێرشی بەرکەوتبێ ، وە خوازیاری فرەیی ئامرازەکانی هەڵدانی چەکی ناوکی فرۆکە و موشەکی و هێزی دەریاییە . هندستان پێی وایە کە هێزی سەربازی هۆکارێکی گرنگە کە یارمەتی دەدات لە بوونی ڕۆڵ لەگەمە هەرێمی و نیودەوڵەتیەکاندا ، لە ریگای سەپاندنی کۆنتڕۆڵ لە باشوری ئاسیا و زەریای هیندنی ، وە نارازی دەردەبڕێ لەسەر دەستوەردانی بیانی لە کاروباری ناوخۆیی وڵاتانی باشووری ئاسیا و هەروەها نارازیە لە کێشەکانی نێوانیان ، هەر بۆیە هیند پێی وایە کە خوڵقێنەری کێشە نیە بۆ هاوسنورەکانی ، وە هەروەها واشی نابینێت کە ئاسایشی هاوسێکانی بەشێک بێت لە ئاسایشی وڵاتەکەی .

سەرکەوتن بەسەر پاکستاندا

 گرژی بریتیە لە زۆرترین تایبەتمەندی لە پەیوەندی نیوان هیند و پاکستان لە ماوەی رابردوودا ، کە هەر لە دوای سەربەخۆییانەوە ٣ جەنگیان بەرامبەر یەکتری ئەنجامداوە  ، کە لە دیارترین هۆکارەکانی کێشەی نێوان هندستان و پاکستان دەگەڕێتەوە بۆ کێشەی کشمیر ، کە هیند بەردەوام پاکستان بەوە تۆمەتبار دەکات کە بزاوتی جوداخوازیەکان هاندەدات و پشتگیری تیرۆر دەکات ، بە تێڕوانینی سیاسەتی هندی کشمیر بەشێکی دانەبڕاو لە خاکی هندستان ، لەهەمان کاتتدا پاکستانیش پێی وایە کە پێویستە گەلی کشمیری مافی دیاریکردنیچارەنوسیان پێ بدرێت و هەبێت .بەشێوەیەکی بەردەوام هیند کار دەکات لەسەر سەرکەوتنی بواری سەربازی هیندی بەسەر پاکستاندا لەسەر ئاستی کلاسیکی و سەرو کلاسیکی ، کە لەنێوان هەردوو وڵاتدا رکابەریەکی توندی بواری سەربازی و چەک هەیە ، لەپێناو هەوڵدان بۆ سەرکەوتنی سەربازی بەسەر پاکستاندا هیند سورە لەسەر خاوەنداریەتی سیستەمی چەکداری زیاتر گەشەکردووتر لە پاکستان ، هەردوو دەوڵەت کاردەکەن بۆ دروستکردنی پەیوەندیەکی بەهێز لەگەڵ لایەنە نیودەوڵەتیە سەرەکی کە خاوەنی پیشەسازی چەکن لە پێناوی دەستخستنی چەک و تەکنەلۆژیای چەک .لە راستیدا هیند لە بواری چەکی کلاسیکیدا سەرکەوتنێکی گەورەی بەسەر پاکستاندا هێناو  ، وە پێشی وایە وایە کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێناوە لە بواری چەکی ناکلاسیکیشدا بە خاوەنداریەتی چاکی ناوکی و ، لە زۆر حاڵەتیشدا پاکستان بەخێرایی وڵامی ئەو گۆڕانە دەداتەوە و بە بوونی خاوەنداریەتی هەمان چەک و لەهەمان جۆر کە هیند بانگەشەی بۆ دەکات.


تونای رووبەڕووبوونەوەی چین

 توانای رووبەڕووبوونەوەی چین لە پێکهێنەرە هەرە سەرەکیەکانی تێڕوانینی سەربازیی هیندیە ، بە تایبەتی دوای دۆڕاندنی هیند بەچین لە ساڵی ١٩٦٢ ، وە زیادبوونی خواستەکانی چین لەسەر بەشێک لەو هەرێمانەی کە لەژێر دەسەڵاتی هیندستاندایە بۆ ئەوەش چین سنورەکانی هیندستانی بە هێزی سەربازی تۆکمە تەنی لە ساڵانی ١٩٦٤ دا ، کە  لە کاردانەوەشدا هیندستان توشی دڵەڕاوکێ و شێوانێکی زۆرهات بەهۆی ئەو گەشەکردنەی هێزی سەربازی و ئابووری چینی ، هەر بۆیە ئەو ململانێی سەربازیە زیاتر خۆی دەبینێتەوە لە بواری موشەکی بالیستی ، کاتێک چین توانای موشەکەکانی پەرەپێدا بەجۆرێک بگەن بەهەموو هەرێمەکانی خاکی هیندستان ، کە ماوەکانیان بریتی بوون لە زیاتر لە ٤ هەزار ک.م کە موشەکی( DF-4 )ماوەی هەڵدانەکەی دەگاتە ٤.٧٥٠ ک.م ، کە هیند هەوڵی دەدا بە گەشەپێدانی موشەکەکانی بۆ گەیشتن بە هەرێمەکانی خاکی چین ، بەهەموو هەرێمەکان ، بەهەمان شێوە هەمان هەوڵدان لەلایەن پاکستانیشەوە سەبارەت بە هیند هەبوو ، وە لە دواتردا هیند گەشەکردنی بەرچاوی لەو بارەوە بەخۆوەبینی و ئەوە بوو لە ساڵی ١٩٩٤ موشەکێکی دروستکرد کە ماوەی هەڵدانی بریتی بوو لە ٨-١٢ هەزار کم کە ناسراوە بە ( Sarya ) هەروەها چەند جۆرێکی تری موشەکی بەدەستهێنا .

هەرچی سەبارەت بە پاکستانیشە کە خاوەنی موشەکی شاهین و جوری بوو ، کە ماوەی هەڵدانی موشەکی شاهین١تا نزیکەی ٧٥٠ کم بوو و وە موشەکی شاهین٢ ماوەی هەڵدانی دەگاتە ٢٥٠٠ کم ، بەڵام موشەکی جوری بۆ یەکەم جار توانای هەڵدانی بریتی بوو لە نزیکەی ١٣٠٠ کم ، کە جوری ٢ ٢.٣٠٠ کم ، وە هەروەها موشەکی جوری ٣ توانای هەڵدانی ٣٠٠٠ کم .

 

هەوڵدان بۆ هەیمەنەکردن بەسەر زەریای هیندی 

گەمەی دەریایی رۆڵێکی گرنگ لە ستراتیژی هیندی دەگێڕێت ، بە حوکمی پێگەی جوگرافی هیندستان و خواستی ئەو وڵاتە بۆ گەمەکردنێکی هەرێمی و نێودەوڵەتی خاوەن زۆرترین جوڵە و چالاکی ، ئەوەش خۆی دەبینێتەوە لە فراوانکردنی هەیمەنە بەسەر زەریای هیندی ، هێزە دەریاییەکانی هیندی پێکدێن لە دوو دەستە ، کە یەکەمیان دەستەی رۆژهەڵاتی کە چالاکیەکانی دەکەویتە کەنداوی بنگال ، وە دووەمیشیان دەستەی رۆژئاوایە کە کار دەکات لەسەر دەریای عەرەبی ، هیند خاوەنی نزیکەی ١٩ ژێر دەریاییەو ، ٢٥ 25 قطعة سطح رئيسية و ٦ مدمرات و ١٨ فرقاطة، و20 قطعة كاسحة ألغام، و10 قطع برمائية، و49 قطعة دورية وساحلية، و28 قطعة مختلفة للدعم والإسناد البحرى.بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە کە ئایا هیند ئەو هێزەی هەیە بۆ کۆنتڕۆڵی زەریای هیندی و ئایا ئەمریکا وەکو هێزێکی جیهانی ئاوا ریگا دەدات بە دەست واڵایی هیند وە ئایا تا چەند چین و پاکستان رێگرن ، وە ئاستی گەشەی هێزی دەریایی هیندی ریخۆشکەرە؟؟ ، سەبارەت بە چین ، هیند ترسی ئەوەی لە چینە کە پەیوەندیەکانی بەهێز بکات لەگەڵ وڵاتانی وەک بەگلادش و سریلانکا و پاکستان ، بەوەش رێگا خۆشکەر دەبێت بۆ چین بۆ بەهێزکردنی هەیمەنەی دەریایی ، هەرچی سەبارەت بە ئەمریکایە ، بە نیسبەتی هیند ئەوا هیند سورە لەسەر هەماهەنگی لەگەڵ ئەمریکا وە ئەمریکاش پێی وایە دەبی هیند هەڵسێت بە رۆڵێکی گەورە لە زەریای هیندی ، لە ژێر سایەی ئەو پەیوەندیە توندەی کە لەنێوانیاندا هەیە ، پێیشی وایە کە دەبێ بەو شێوەیە بەهێز بێت کە هاوسەنگی هێز بپاریزرێت بە تایبەت رووبەڕووی ئەو هێزەی کە چین هەیەتی ، بەڵام ئەمریکا لەگەڵ ئەو بەهێزبوونە زۆرەش نیە کە ببێتە هەڕەشە لەسەر بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا .لەبەر ئەوە هیند زۆر خۆی ماندوو کردووە بۆ پێشخستنی هێزی دەریایی ، لە ساڵی ١٩٨٩ رای گەیاند کە پلانی بنیادنانی ژێردەریایی هەڵگری چەکی ناوکی ئامادەکردوە ، وە دوای ئەوە پرۆسەی راهێنان لەسەر ژێردەریاییە ناوکیە سۆڤیەتیەکانی ئەنجامدا ، وە لە ساڵی ١٩٩٣ رای گەیاند کە مەبەستیەتی کەشتی هەڵگری فڕۆکە بنیاد دەنێت ، هەروەها کۆمەڵێک راپۆرت ئاماژەیان بۆ ئەوە کردوە کە  هیند پێنج بۆ حەوت ژێردەریایی ناوکی لە روسیای فیدڕاڵی کڕیوە ، وە لە ساڵی ١٩٩٨ توانی ( مدمرة ) گەورە دروست بکات ، کە موشەکی SSM  کە ماوەی هەڵدانی بریتیە لە ١٠٠ کم و موشەکی ارض جو و بەرزکەرەوەی ١٠٠ م.م وە سیستەمی ئاگادارکردنەوەی کتوپڕ ، هەروەها رێکەوتنێکی لەگەڵ روسیا ئەنجامدا بۆ کڕینی فڕۆکە هەڵگر ، لەسەرووی ئەوانەشەوە کۆمەڵێک شارەزای بەرگری هیندی دەڵێن کە هێزی دەریای هیندی هێشتا بەپێی خواستی پێویستیەکانی ئەو وڵاتە نیە .

 

چۆن هیند توانی ببێتە خاوەنی چەکی ناوکی ؟؟

دوای سەربەخۆ بوونی دوای ساڵێک یاسای هێزی زەڕە دەرکرا ، وە لە ساڵی ١٩٤٩ لیژنەی هێزی زەڕە پێکهێنرا ، وە لە ساڵی ١٩٥٠ یەکەیەکی توێژینەوە لەسەر ماددەی خاوە دەگمەنەکان کە بەکار دەهاتن لە پیشەسازی ئەتۆمیدا ئەوانیش وەکو یۆرانیۆم و سوریۆم پێکهات ، وە دوای چوار ساڵی تر دەستەیەکیان بۆ هێزی زەڕە پێکهێنا ، وەلە ساڵی ١٩٥٥ یەکەمین کارلێکیان بەمەبەستی توێژینەوە بە توانای یەک میگاوات دروستکرا ، کە دەستپێکردنی ئەو کارەش بەهاوکاری ئینگلتەرا و فەرەنسا بوو کە ساڵێک دوای ئەوە لەگەڵ کەنەداش لەهاوکاریدا بوو ، کە دواتر توانیان کارلێکێکی تر بە هێزی ٤٠ مێگاوات کە کاری دەکرد بە یۆرانیۆمی سروشتی ، وە لەساڵی ١٩٥٧ کارگەی بەرهەمهێنانی یۆرانیۆمی المنضب لە خاوە ناوخۆییەکان دروستکرد ، وە لە ساڵی ١٩٦٤ خولی سوتەمەنی ناوکی لەسەر ئاستی تیۆری و ئەزمونی گێڕا ، هەر لەو ساڵەدا دەستی کرد بە کارکردن لەسەر بلۆتۆنیۆم کە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ سەرقاڵ بوو ، وە لە ساڵی ١٩٧٤ هیند  هەڵسا بە ئەنجامدانی یەکەم تەقاندنەوەی ئەتۆمی ، کە پاساوی ئەوەش بۆ پێویستیەکانی پرۆسەی ئاشتی دەهاتەوە ، وە دوای ئەو ئەوە هیند هیند هەر بەردەوام بوو لە گەشەدانی زیاتر بە هێزی ناوکی ، کاتێک دەستی کرد بە کارپێکردنی کارلێکێک بە توانای ١٠٠ مێگاوات لە ساڵی ١٩٨٥ ، ئەمەش دەستی هیندی زیاتر واڵاکرد بۆ توانای تەقاندنەوەی زیاتر و خاوەنداریەتی چەکی ناوکی ، هەر بۆیەش لە ساڵی ١٩٩٨ پێنج تەقاندنەوەی ئەتۆمی ئەنجامدا ، وەهەروەها لە سەودایەک لەگەڵ روسیادا توانی وزەی ناوکی بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا بخاتە گەڕ ، لە راستیدا هاوکاری هیند لەگەڵ بەریتانیا و کەنەدا و سۆڤیەت و پاشان روسیا و تەنانەت لەگەڵ ئەمریکاش کە توانی هەندێ یەکەی گرنگ بۆ بەرنامە ئەتۆمیەکەی بەدەستبێنێت لە ساڵی ١٩٦٤ ، سودی زۆری بۆی هەبوو .


لە پیناو ئەوەدا هیند بنکەی مرۆیی و زانستی و تەکنەلۆژیەکانی لە وڵاتدا پەرەپیدا و ناوەندی زانستی و پەیمانگا و پێوەری تایبەتی بۆ دابینکرا ، وە کارلێکە ناوکیەکان رەگەزێکی سەرەکین لە ژێرخانی بنەڕەتی لەهەر بەرنامەیەکی ئەتۆمیدا ، کە پێویستی بە ماندووبوونێکی زۆر هەیە لە خستنەگەڕی ئەو خاوانەی کە پێویستی ئەتۆمین ، وە گەرەنتی پارەدارکردنی پێویست بە بەرنامە ئەتۆمیەکە .بەردەوامیدان بەبەرنامەی ئەتۆمی هیندی و خاوەنداریەتی چەکی ناوکی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی ئیدارەیەکی سیاسی بەهێز لەو وڵاتەدا ، کە پێداگربوو لەسەر بەدیهێنانی لەگەڵ بوونی فشارە دەرەکیەکانیش .هۆکارە سیاسیەکان رۆڵی گرنگیان هەبوو لە بەرهەمهێنانی چەکی ناوکی لەلایەن هیندەوە ، کە پارتی بەهاراتیا جاناتا کە بەڵینی بەرزکردنەوەی بەرنامە ئەتۆمیەکەی بە گەلی هیندی دابوو لە بانگەشەی هەڵبژاردنەکاندا بۆ ئەوەی وڵاتەکەی ببێتە خاوەنی چەکی ناوکی ، بەو مانایەی کە ئەو پارتە پاشەکشەناکات لەو ئامانجەی  و لە دواجاردا ئەو وڵاتە واژۆکردنی قەدەغەی چەکی ناوکی رەتکردەوە و خاوەنداریەتی ئەو چەکەی راگەیاند .کە هیند پاساوی ئەوەی دەهێنایەوە بۆ خاوەنداریەتی ئەو چەکە کە گوایە وەک ئامرازێکی بەرگری لە ئاسایشی نەتەوەیی هیندی بەکاری دێنێت ، وە جەختیشیکردەوە لەسەر بەکارنەهینانی ئەو چەکە لە هەڕەشەکردن بۆ هیچ دەوڵەتێک ، مەگەر هێرشی بکرێتە سەر لەو کاتەدا بۆ وڵامدانەوە بەکاری دێنێت .لە ماوەی رابردوودا رکابەریەکی توند لە شێوەی گەمەیەکدا لە نێوان هیند و پاکستان لەلایەک و هیند و چین لەلایەکی ترەوە بەڕێوە چووە ، ئەویش خۆی دەبینێتەوە لەو دەستکەوتانەی کە هیند بەدەستی هێناون لەبەرامبەر بەو هێزە ناوکیەی کە هەرکام لەو دوو وڵاتە هەیانبووە و بەردەوام کاری کردووە بۆ زاڵبوون بەسەریاندا ، هەر بۆیەش هاوکاری لەنیوان چین و پاکستاندا لە دژی هیند گۆڕدراوەتەوە ، لە ساڵی ١٩٨٣ چین پێکهاتەی تەواوی بۆمبی ئەتۆمی و یۆرانیۆمی بۆ پاکستان ناردووە .

هەڵویستی نێودەوڵەتی سەبارەت بە چەکی ناوکی هیندی

کاریگەری خاوەنداریەتی هیند و چەند رۆژێکی کەمیش پاکستان بۆ چەکی ئەتۆمی لە ساڵی ١٩٩٨ ، کاردانەوەی فراوانی لەسەر ئاستی گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بەدوای خۆیدا هێنا ، کاتێک ئەنجومەنی ئاسایش بەیانی فەرمی دەرکرد و تیایدا نارەزایی توندی بەرامبەریان دەربڕی ، هۆشداری دا بە هیند بە زیاد نەکردنی پرۆسە ناکیەکان ، بەوپێیەی کە ئەو پرۆسانە ناکۆکن لەگەڵ هەڵوێستی نێودەوڵەتی لە رێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی چەکی ناوکی ، وەهەروەها هۆشداری دا بە هیند بەوەی کە رێکەوتنامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ناوکی بەبێ دواکەوتن و بەبێ هیچ مەرجێک واژۆبکات و انضمام بکات .٤ی ٦ی١٩٩٨ وەزارەتی دەرەوەی وڵاتانی ٥ دەوڵەتەکە لە ئەنجومەنی ئاسایش بەیاننامەیەکی هاوبەشیان بە کۆ دەنگی لە ژنێف دەرکرد ،  کە تیایدا ئیدانەی ئەو دۆخەیان کرد کە تیایدا هیند و پاکستان خاوەنداریەتی چەکی ناوکی تێدا راگەیاند ، کە ئەو دۆخەیان بە هەرەشە بۆسەر ئاشتی و سەقامگیری ناوچەکە وەسف کرد ، هانی هەردوو دەوڵەتیان دا بە چارەسەرکردنی دۆخەکە بەوەی کە گەمەی رکابەری چەکی ناوکی لەنیوانیاندا رابگرن ، وە هۆشداریان پیدان بە چارەسەرکردنی کێشەکانیان بە رێگای ئاشتی ، وە راگرتنی پیشەسازی و هاڕینی ماددەکان کە بەکاردێن لە بەرهەمهێنانی چەکی ناوکیدا .دوای دوو رۆژ لەو بەیانەی کە وڵاتانی ٥ دەوڵەتەکە دەریان کرد ، ئەنجومەنی ئاسایش بڕیاری ژمارە ١١٧٢ دەرکرد کە تیایدا ، بریاری قەدەغکردنی هەناردەی تەکنەلۆژیای پیشەسازی چەک و ئەو تەکنەلۆژیایانەی کە یارمەتی دەری پیشەسازی ئەتۆمین درا .  لە لای خۆیەوە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەو رووداوەی کە روویدا لە باشوری ئاسیا راستەوخۆ بە هەڕەشەی دانا لەسەر سیستەمی نویی جیهانی دوای کۆتایی هاتنی جەنگی سارد ، هەر بۆیە کۆمەڵێک سزای ئابووری بەسەر هەردوو وڵاتی هیند و پاکستاندا سەپاند ، کە لەدواییدا وردە وردە سوککران ، وە لە پاشتردا مامەڵەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو بە سیاسەتێک کە مامەڵە لەگەڵ واقعێکدا دەکات  و وەزیری بەرهری ئەمریکی ئەوکات ( دۆناڵد رامسفێڵد ) لە ٩ی ٦ ی ٢٠٠١ رای گەیاند کە ئەمریکا و وڵاتانی زلهێز بەخەمن لە کەیسی ئەتۆمی لە هیند و پاکستان و هانی ئەو دوو وڵاتەش دەدرێت بە چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو چەکە و لەهەمان کاتددا دەست نەبرێ بۆ بەکارهێنانی .



(( پەیوەندی هیند و ئەمریکا )) :
بەردەوام هیندستان ناوچەیەکی ستراتیژی گرنگ بووە بۆ ویلایەتە یەگکگرتووەکان وەکو ناوچەیەکی جیۆستراتیژی گرنگ لە باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا ، هەرچەند لەماوەی جیا جیا دا ئەوە پەیوەندیانە بەجۆرێک پێچەوانە بوونەتەوە ئەویش لە کاتی جەنگی نێوان پاکستان و هیندستان لە دەیەی حەفتاکان و هەروەها بەهۆی پەرەسەندنە خێراکانی چەکی ناوکی هیندیەوە ، بەڵام لە ئێستادا و بە هێرشی ئەلقاعیدە بۆ ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠١ەوە ئەوا رۆڵێکی هاوکاری ئەمنی باڵا لەگەڵ ئەمریاکا دەبینێ 


(( پەیوەندی هیند و چین )) :

پەیوەندی هیندی - چینی بە گشتی بریتیە لە پەیوەندیەکی گۆڕاوی بەرز و نزم لە گرژی و دووبارەی ئاسایی بوونەوەی پەیوەندیەکان ، کە بەپێی مێژووی دروستبوونی هیندستان لە ساڵی ١٩٤٧ەوە دەتوانرێت سروشتی ئەو پەیوەندیانە دابەشبکرێت کە لە ئێستادا پەیوەندیەکانیان پەیوەندیەکی لێکتێگەیشتنانە و بەرەوە ئاسایی بوونەوەیە لە ئاستی فەرمی ، لە قۆناغی یەکەمی ئەوە پەیوەندیانە کە سەربەخۆیی هیندستانە لە ساڵی ١٩٤٧ ەوە چین پێشەنگی ئەو دەوڵەتانەبوو کە دانی نا بە دەوڵەتی تازەی هیندی و هەردوو لا جەختیان لەسەر کێشە هاوبەشەکانی وەکو هەژاری و کێشەکانی تر دەکردەوە و بە گشتی پەیوەندیەکی ئاسایی هەبوو، بەڵام لە قۆناغی دواتردا کە لە ساڵی ١٩٥٩ەوە دەست پێ دەکات بەهۆی کێشەی سنوری نێوان ئەو دوو وڵاتە و کەیسی ( تبت ) کێشەی تێ دەکەوێ ، کە پەیوەندیەکانیان بەرەوە توندی رۆیشتن و بەرەبەرە کێشەکان زیاتر بوون و تا جەنگی نیوانیان لە ساڵی ١٩٦٢ی لێ کەوتەوە و گەمەیەکی توندی خۆپڕچەککردنیشی لەنیوانیاندا بەدوای خۆیدا هێنا کە تا ئێستاش بەجۆرێک هەر بەردەوامە ، لەبەر ئەوە چین و پاکستان پەیوەندیەکانیان گەرمترکرد و هاوکاری سەربازی چین بۆ پاکستانی لێ کەوتەوە ، قۆناغی دواتر لە دوای ساڵی ١٩٧٩ ەوە کۆمەڵێک رێکەوتن و دانوستان لە ئاستی باڵای نێوان هیند و چین هاتنە ئاراوە سەبارەت بە پرسی سنور و هەروەها لایەنی بازرگانی ، تاوەکو لە ساڵی ١٩٩١ هیند رای گەیاند کە پەیوەندیەکانیان لەگەڵ چین ئاسایی بۆتەوە و سەردانی بەرپرسانی باڵای هەردوو وڵاتی بەدوای خۆیدا هێنا ، قۆناغی چوارەمی پەیوەندیەکانیان لە دوای ساڵی ١٩٩٨ لەگەڵ تەقاندنەوە ئەتۆمیەکانی هیند لەو ساڵەدا ، بەوەش ساردی لەپەیوەندیەکانیان و ناڕازی چین لەو هەڵویستەی هیندی بەدوای خۆیدا هێنا ، وە لە دوای ساڵانی ٢٠٠٠یشەوە بەرەبەرە پەیوەندیەکانیان بەرەوە ئاسایی بوونەوە رۆیشتووە و لە ئیستادا ئاڵوگۆڕی بازرگانی بە قەبارەیەکی گەرەی زیاتر لە ٦٠ ملیار دۆلاری لەنێوانیاندا هەیە .

(( پەیوەندی هیند و دەوڵەتانی کەنداو )):

لە ئێستادا پەیوەندیەکی توندوتۆڵی ئابووری لەنێوان هیند و کەنداودا هەیە ، کە ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ گرنگی کەنداو وەک بازاڕیکی بەبایەخ بۆ ساغکردنەوەی کاڵای هیندی و هەروەها لە ئێستادا نزیکەی ٧ ملیۆن هاوڵاتی هیندی لە چوارچێوەی دەوڵەتانی هاریکاری کەنداو کاردەکەن ، کە ئەوەش بەوە خەمڵێنراوە کە نزیکەی ٤٠ ملیار دۆلار کۆی گشتی داهاتی ئەو کرێکارانەیە ، هەروەها جۆرێک لە هەماهەنگی ئەمنی هەیە لەنێوان ئەو دوو لایەنەدا بە تایبەت لە کەیسی رووبەڕووبوونەوەی تیرۆردا بە تایبەتیتریش سەبارەت بە چەتەی دەریایی ، هەروەها هیند کڕیارێکی گەورەی نەوت و غازی وڵاتانی کەنداوە کە نزیکەی ریژەی %٥٠ی نەوتی خاوی لەلایەن وڵاتانی کەنداوەوە هەناردەی هیند دەکرێت و لە %٦٣ی غازی سروشی لەلایەن قەتەڕەوە دابیندەکرێ و بە گشتی بەرژەوەندیەکی دوو لایەنەی ئەوتۆهەیە ، کە کۆی ئاڵوگۆڕی بازرگانی هیند لەگەڵ کەنداو لە ساڵی ٢٠١٥ بریتی بووە لە 101.1 ملیار دۆلار ، هەر بۆیە بەپێی راپۆرتی صندوقی نەختینەیی بازاڕی کەنداو گەورەترین کڕیاری کاڵاکانی هیندیە  ، هەروەها هەرچی سەبارەت بە پەیوەندیە ئابووریەکانی سعودیە وەک زلهێزی کەنداو ئەوا دیارترین پەیوەندیە ئابووریەکانی نێوانیان بریتیە لە بوونی نزیکەی ٣ ملیۆن هیندی کە کار دەکەن لە سعودیە ، وە سعودیە چوارەم گەورە هاوبەشی بازرگانیە بۆ هیند ، کە بە نزیکەی ٤٠ بلیۆن دۆلار دادەنرێت  ، وە هاوردەی سەرەکی هیند لە سعودیە سەرەکیترین بابەت بریتیە لە نەوتی خاو ، کە پێنجەمین گەورە کڕیاریەتی ، وە هەروەها رەوەندی هیندی لە سعودیە یەکێکە لە هەرە رەوەندە چالاکەکان کە پشکی خۆی هەیەلە نوێگەری و گەشەکردن لە کۆمەڵێک کەرتدا .

(( پەیوەندی نێوان هیند و پاکستان )):

هەرچی پەیوەندی نێوان پاکستان و هیندستان وەک دوو دەوڵەتی هاوسنور ، ئەوا پەیوەندیەکانیان بەشێوەیەکی گشتی بریتیە لە گرژی و ناکۆکی سنوری کە خۆی دەبینێتەوە لە کەیسەکانی ( کشمیر ، بەنگلادش ) .

یەکەم : هەرچی سەبارەت بە بەنگلادشە ، ئەوا هەرێمێکە دەکەوێتە رۆژئاوای هیندستانەوە کە بە پاکستانی رۆژئاوا ناسرابوو ، بەلام بەنگالیەکان جیابوونەوەی خۆیان لە پاکستانی رۆژهەڵات لە ساڵی ١٩٧١ راگەیاند و هەرچی پاکستانیشەوە راستەوخۆ دەوڵەتی هیندی بە هاوکاری ئەو هەولە جیا خوازە تۆمەتبار کرد ، بەوەش لەپاڵ کەیسی مێژووییی کشمیردا گرژی پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتەی زیاتر کرد.

دووەم : بەڵام بەهۆی قوڵی کەیسی کشمیرەوە ئەوا سەرنج دەدەین و بە تەواوی قوڵ دەبینەوە لەو کەیسە بۆ ئەوەی بە وردی زانیاری تەواو لە بارەی پەیوەندی مێژویی پاکستانی - هیندی بزانین کە کۆی ئەو بابەتەی پێوە پەیوەستە :کشمیر بە ناوچەیەکی ستراتیژی لەنێوان ناوەراست و باشوری ئاسیا دادەنرێت کە هاوسنورە لەگەڵ چوار دەوڵەتی هیند  و پاکستان و چین و ئەفغانستان ، وە رووبەرەکەی ٨٦٠٢٣ میل چوار گۆشەیە ، کە لە ساڵی ١٩٤٩ ەوە کراوە بە دوو بەشەوە  ، کە بەشەکەی هیند دادەنرێت بە ٥٣٦٦٥ میل چوار گۆشە و ناسراوە بە جامۆ و کشمیر ، وە ئەو بەشەش کە لەژیر کۆنتڕۆڵی پاکستاندایە بریتیە لە ٣٢٣٦٨ میل چوار گۆشە ناسراوە بە هەرێمی کشمیری ئازاد ،وە بەشێکی بچوکیش دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی چین کە ناسراوە بە ( ئەکسای تچین ) .

دابەشکاری کارگێڕی : کشمیر پێکدێت لە پێنج ناوچە کە پێکدێن لە ( جامۆ ، لاداخ ، وبلتستان و جەلجەت ، دۆڵی کشمیر )، لە دوای ساڵی ١٩٤٧ هیندستان دەسەڵاتی سەپاند بەسەر جامۆ و ناوچەی لاداخ ، و بەشێک لە ناوچەکانی تر کە ناوچەی بوش و میربۆڕۆ و دۆڵی کشمیر کەوتنە ژیر دەسەڵاتی دەوڵەتی پاکستان کە ئیستا پێی دەوترێ پاکستانی ئازاد  ، کشمیری ژیر دەسەڵاتی هیند وەکو هەرێمی هیندی دوو پایتەختی بۆ دیاری کراوە ئەوانیش هەریەکە لە ( جام ) بۆ وەرزی زستانە و و ( سرینگار ) بۆ وەرزی هاوینە ، وە هەرێمی کشمیری پاکستانیش پایتەختەکەی ( موزەفەر ئاباد )ە .

ژمارەی دانیشتوان :

لە نێوان سەرچاوە پاکستانی و هیندستانیەکان بۆ دیاری کردنی ژمارەی دانیشتوانی کشمیری جیاوازی هەیە ، بەپێی سەرژمیری ساڵی ١٩٨١ی هیندستان بۆ هەرێمی کشمیری هیندستان بریتی بووە لە ٦ ملیۆن دانیشتوان بە نزیکی ، کە ریژەی موسلمانان بریتی بوونە لە %٦٤.٢ وە هیندۆس %٣٢.٢٣ و ئەوەی دەمێنێتەوە بریتیبوونە لە بوزی و مەسیحی و کەمایەتیەکانی تر ، بەڵام بەسیک لە سەرچاوەکانی تر باس لەوە دەکەن کە کشمیری ژێر کۆنتڕۆڵی هیندستان بریتیە لە ٤ ملیۆن دانیشتوان بە نزیکی ، کە %٧٧ موسڵمان و %٢٠ هیندۆس و سیغ و کەمایەتیەکانی تر %٣ پێکدەهێنێت .بەڵام ئەو سەرچاوانەی کە نیمچە سەربەخۆن ژمارەی دانیشتوانی هەردوو کسمیری هیند و پاکستان و وڵاتانی تریش بە ١٣.٥ ملیۆن دانیشتوان دیاری کردووە ، کە ٨.٥ ملیۆن لە جامۆ و کشمیری ، وە ٢.٥ ملیۆن لە کشمیری ئازاد و ملیۆنێکیش لە جەلجەت و بلتستان ، وە ١.٥ ملیۆن لەو رێژەیە دابەشبوونە لە هیندستان و پاکستان و دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ، بەدەر لەوەش دیارە کە زۆرینەیان موسڵمانن لەو ڕێژەیە .

پێکهاتەی ئیتنی :گەلی کشمیری لە رەگەزی جیاواز پێکدیت لە گرنگترینیان ئاریەکان و مەغۆلەکان و تورک و ئەفغانیەکان ، کە دابەش بوونە بەسەر گروپی ئیتنی جیاواز کە گرنگترینیان بریتین لە کوشەر و دوگەری و باهاری ، وە بە زمانەکانی کشمیری و هیندی و ئۆردۆ دەدوێن و پیتی عەرەبی بۆ نوسین بەکاردێنن .

دۆخی سیاسی  :هەرێمی جامۆ و کشمیر لە رووی سیاسیەوە ناوچەی کێشە لەسەرن بە پێی پێناسەی یاسای نێودەوڵەتی ، کە لە ٢٧ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٧ پارێزگاری کاتی بەسەردا سەپاند بەپێی رێکەوتنێک لەگەڵ گەلی کشمیری و نەتەوە یەکگرتووەکان بە نەمانی مافی چارەی خۆنوسینی کشمیریەکان ، بەڵام بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی ژمارە ٤٧ لە ساڵی ١٩٤٨ دەقی داوە لەسەر پێدانی مافی چارەی خۆنوسین بە کشمیریەکان لە رێگای راپرسی گشتی ئازادەوە کە دەبێت لە پرۆسەکە لە ژێر چاودیری نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەڕێوەبچێت ، کە ئەنجام نەدراوە تاکو ئێستا .

دووەم : باکگراوەندی مێژوویی:

١٥٨٦-١٧٥٣ ماوەی حوکمی مەغۆلەکان

١٧٥٣-١٨١٩ ماوەی حوکمی ئەفغانەکان

لە دواتردا بەریتانیاکان تاکو ساڵی ١٩٤٧ کشمیریان سپارد بە حوکمی بنەماڵەی دوغرا هیندۆسی .

سەرەتای ململانێ :

پەرلەمانی بەریتانی لە ١٧ی ٧ی١٩٤٧ یاسای سەربەخۆیی هیندی دەرکرد کە بەریتانیا حوکمی دەکرد تیایدا ، وە لە ١٥ی ٨ ئەو ساڵەدا یاساکە جیبەجێکرا ، دوای کشانەوەی بەریتانیا هەرێمەکان دابەشکران بەسەر هیندستان و پاکستاندا کە بەگوێرەی ویستی زۆرینەی دانیشتوان یەکلادەکرایەوە زیاتر ، سەرجەم میرنیشینەکان ئاوا جیاکرانەوە .بەدەر لەوە ، سێ میرنشینی دیکە کە بڕیاریان لەسەر نەدرابوو کە ئەوانیش ( حەیدەرئاباد و جۆناگاد و کشمیر بوون ) بوون ، کە لەبەرئەوەی حاکمی میرنشینی جۆناگارد بۆخۆی موسڵمان بوو ، ئەوا بڕیاری دا هەرێمەکە بچێتە پاڵ پاکستان ، بەڵام بەهۆی ئەوەی کە زۆرینەی هیندۆسی بوون و بەوەش هێزە سەربازیەکانی هیندستان هاتنە ناوەوە و دەسەڵاتی هیندی راپرسی گشتی تێدا ئەنجامدا و لە ئەنجامدا بەزۆرینە بڕیاری چونەسەر هیندستان درا ، هەمان شتیش لە هەرێمی حەیدەر ئاباد هاتە ئاراوە کە حاکمەکەی موسڵمان بوو ، بەڵام لە ١٣ی سێپتەمبەری ١٩٤٨ هێزی هیندی چووەناوەوە و بڕیاری چونە پاڵ هیند درا .   بەڵام دۆخی کشمیر جیاوازبوو لە دوو هەرێمەکەی دیکە ، کە دوای ئەوەی حاکمی ئەو میرنشینە شکستی لە سەربەخۆبوون هێنا لەوەی کە نەچیتە پاڵ هیچیان ، ئەوا بەهۆی هیندۆسیبوونیەوە کە وەلائی بۆ هیند زیاتر هەبوو ، ئەوا بڕیاری چونەسەر هیندی دا لە کاتێکیشدا زۆرینەی کشمیری موسڵمان بوون و خواستیان بۆچونەسەر پاکستان هەبوو ، لە کاتێکدا هیند رازی نەبوو کشمیر بچێتە پاڵ پاکستان لە کتێکدا حاکمەکەی بڕیاری هاتنە سەر هیندی داوە ، لەلایەکی دیکەشەوە بەهۆی ئەوەی کە نە هیچ کام لە دوو هەرێمەکەی تر بۆ هیند یەکلابوونەوە و ئەوەیشی مایەوە کشمیری بوو کە زۆرینەیەکی موسڵمانی لێبوو زیاتر خواستی چونەسەر پاکستانیان هەبوو ، وە لەبەر هەموو ئەوانە پاکستان مەیلی ملدانی زیاتری نەبوو ، هەر بۆیە ململانێی توندی نیوان هیند و پاکستانی بەدوای خۆیدا هێنا و لەئەنجامدا بەرەو قۆناغی جەنگ پەیوەندی نیوان ئەو دوو ووڵاتەی برد .

جەنگی ٤٧-١٩٤٨ :

بەخیرایی رووداوەکان پەرەیان سەند و پاشان پێکدادانی سەربازی لەنێوان سەربازە کشمیریەکان و هێزەکانین هیند لە ساڵی ١٩٤٧ هاتە ئاراوە و لەئەنجامدا هێزەکانی هیند ١/٣ ی خاکی کشمیریان کۆنتڕۆڵکرد ، پاشان نەتەوە یەکگرتووەکان هاتە ناو کێشەکەوە و ئەنجومەنی ئاسایش بڕیارێکی دەرکرد لە ١٣/٨/١٩٤٨ کە بڕیارەکە بریتی بوو لە وەستاندنی شەڕ و ئەنجامدانی ریفڕاندۆم بۆ دیاریکردنی چارەنوسی ئەو هەرێمە ، هەرچی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بوو پێی وابوو دەبێت چارەسەری کێشەکە دەبێت لە رێگای دابەشکردنی هەرێمەکە بێت لەنیوان هنید و پاکستان ، وە نەتەوە یەکگرتووەکان پێشنیاری ئەوەی کرد کە ئەو ناوچانەی کە زۆرینەی موسڵمانن لەهەمان کاتتدا هاوبەشی سنوری لەگەڵ پاکستاندا بە نزیکەی ( ١٠٠٠ کم ) هەیە بچێتە سەر پاکستان ، وە ناوچەکانی تریش کە زۆرینەی هیندۆسین و سنوری هاوبەشیان لەگەڵ هیند بە نزیکەی ( ٣٠٠ کم ) هەیە بێتە سەر هیند ، بەڵام ئەو پێشنیارە جێبەجێ نەکرا تاکو ئێستا .

جەنگی  ١٩٦٥ :

لەدوای ئەوەی گرژیەکان بەرە بەرە بەرەو توندی رۆیشتن و سەرۆکی پاکستانی هەولی هاوکاری و پاڵپشتی هێزە کشمیریەکانی کرد و بەوەش دۆخێکی توندتر هاتە ئاراوە و شەڕی هێزە کشمیریەکان بە هاوکاری پاکستان و هێزە پاکستانیەکان لەگەل هێزی هیندی هاتە ئاراوە و لە سێپتەمبەری ١٩٦٥ بە دریژایی سنوری نێوانیان لە ٩ لاهور و سیالکوت و کشمیری و ئەرجستان ) بۆ ماوەی ١٧ مانگ شەڕ بەردەوام بوو بەبێ یەکلابوونەوەی سەرکەوتنی هیچ کام لە هێزەکانی ئەو دوو دەوڵەتە ، بەڵام بەهۆی هەوڵە نێو دەوڵەتیەکانەوە ئاگربەستێک مۆرکرا لە نێوانیاندا .

رێکەوتینامەی تاشکەند ١٩٦٦ :

لە میانی جەنگی ساردا لەنێوان سۆڤیەت و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ، مۆسکۆ ترسی لەوە هەبوو کە ئەو کێشەیە لەسەر ئەم هەرێمە بە هاتنە ناوەوەی هێزی رۆژئاوا یان چین بشکێتەوە ، هەربۆیە هەوڵەکانی لە کۆکردنەوەی حکومەتی هیندی و پاکستانی کۆکردەوە و دواجار لەسەر مێزی گفتوگۆ لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٦ لە شاری تاشکەندی سۆڤیەت هەردوو وڵاتی کۆکردەوە بۆ گەیشتنە رێکەوتنێک و تیایدا رێکەوتنێکی لێکەوتەوە کە بڕیاردا دانوستانەکانیان لەگەڵ یەکتر دوا بخەن بۆ کاتێکی تر ، بەڵام بە کۆچی دوایی سەرۆک وەزیرانی هیندی ( شاستری ) وای کرد کۆتایی بە پرۆسە ئاستیەکان بێت .

جەنگی ١٩٧١ :

بۆ جارێکی تر شەڕ لە نێوان پاکستان و هیندستان هاتە ئاراوە بەهۆی تۆمەتبارکردنی هیند لەلایەن پاکستانەوە لەبوونی دەستی هیند لە هاوکاری هێزەکانی پاکستانی رۆژهەڵاتی ( بەنگلادش ) بۆ جیابوونەوە لە دەوڵەتی پاکستان ، هاوسەنگی هێزی سەربازی بۆ ئەو جارەش لەبەرژەوەندی هیند وای کرد کە بریارەکانی لە ریگای هێزی سەربازیەوە جێبەجێبکات لەسەر هەرێمەکان و ئەوەش بەدەر بوو لە تێڕوانینی ستراتیژی سەربازی پاکستان ، هەردوو دەوڵەت شەڕەکانیان بەردەوام بوو تاکو ململانێکانیان بەرزکردەوە بۆ ئاستی گەمەی سەربازی و کاتێک هەردوو دەوڵەت بەدوای یەکدا بانگەشەی گرنگی بوونی چەکی ناوکیان دەستپێکرد و دواتریش لە ساڵی ١٩٧١ پاکستانی رۆژهەلات جیابوونەوەی لە پاکستان راگەیاند و کۆماری بەنگلادشی لی دروست بوو .

رێکەوتننامەی ١٩٧١ :

هەردوو دەوڵەت دانوستانی ئاشتیان دەستپیکرد و واژۆی ریکەوتنێکیان کرد ، کە بەپێی رێکەوتنەکە ئاگربەست لەنێوان هەردوو دەوڵەت لە ١٧ی دیسەمبەری ١٩٧١ دێتە ئاراوە ، بەپێی رێکەوتنەکە بەشێک لە ناوچەکانی کشمیری ژیر دەسەڵاتی پاکستان کە لە دوای جەنگی ١٩٧١ەوە کۆنتڕۆڵی کردبوون خرانە سەر هیند و لەهەمان کاتتدا ئەو هەرێمانەی کە پاکستان کۆنتڕۆڵی کردبوون لە کشمیر لەژێر دەسەڵاتی پاکستاندا دەمێنبێتەوە .سێیەم : گرنگی ستراتیژی :

أ- گرنگی کشمیر بۆ هیند

١- بە قوڵایی سەربازی ستراتیژی لەبەردەم چین و پاکستان لەلایەن هیندەوە دەزانرێ .

٢- تێڕوانینی هیند بەوەی کە ئەو ناوچانە دەبنە رێگرێکی سروشتی لەبەردەم فەلسەفەی حوکمڕانی پاکستانی کە لەسەر بنەمای ئایینی بناد نراوە و هیند تۆمەتبار دەکات بە ئەو دۆخەی ناوخۆییەی کەهەیەتی لە کاتێکدا کەمینەیەکی موسڵمان هەیە .

٣-ترسی هیند لە سەربەخۆبوونی کشمیر لەسەر بنەمای دینی یان ئیتنی ، بەوەش مەترسی لەسەر هیند دەبێت .

ب- گرنگی کشمیر بۆ پاکستان :

١- پاکستان کشمیر بە ناوچەی زیندوو (الحیوی)ی ئەمنی خۆی دەزانێ و گرنگی بۆ راکێشانی هێڵی ئاسنین لە سەرحەد و باکوری رۆژهەڵاتی بەنچاب بە تەریبی کشمیر .

٢- هەڵقوڵانی ٣ رووباری سەرەکی بۆ کشتوکالی پاکستان لە کشمیر ، کە لەلایەن هیندەوە کۆنتڕۆڵکراوە ، ئەوەش هەرەشەیەکی راستەوخۆیە بۆسەر ئاسایشی ئاوی پاکستانی .

چوارەم : بزاوتە بەرگریە کشمیرییەکان :

 

لە ماوەی حوکمی ( دوگرا )دا کشمیریەکان جۆرێک چەوسانەوەی سیاسی و دینی و ئابووریان لەسەر بوو ، هەر بۆیە بزاوتە بەرگریکارەکان ریشەیان دەگەڕێنەوە بۆ ئەوکات زیاتر ، کە ئەویش خۆی دەبینێتەوە لە دامەزرانی پارتی یەکیەتی لاوانی موسڵمان لە جامۆ بە سەرۆکایەتی ( تشوردی غوڵام عەباس ) لە ساڵی ١٩٢٢ ، وە پارتی کۆنگرەی موسڵمانانی جامۆ و کشمیر بە سەرۆکایەتی شێخ محمد عبداللە لە ساڵی ١٩٣٢ .بەڵام کاریگەری بزاوتە بەرگریکارەکانی کشمیری لە کۆتاییەکانی سیەکانی سەدەی رابردوو زیاتر دەرکەوتن ، بە تێڕوانینی پارتی کۆنگرەی نیشتیمانی هیندی ناسراو بە تێڕوانینی " یەک گەلی " وەک شێوە قارەی هیندی یەک گەلە لەگەڵ کۆمەڵیک هۆز و گروپی ئیتنی ، لەلایەکی ترەوە موسڵمانەکان و هیندۆسەکان لە کشمیر خۆیان بە نەتەوەی جیاوازتر لەیەک دەزانی ، بەڵام بزاوتی نیستیمانی لە کشمیر دابەشبوو بە هۆی ئەو تێڕوانینەوە ، کۆمەڵیک هەڵگری تێڕوانینی سیکۆلاری هیندیان کرد لە پیکەوەژیانی نەتەوەی هاوبەش ئەو لایەنە سەرۆکایەتی دەکرا لەلایەن شێخ عبداللە سەرۆکی کۆنگرەی موسڵمانانی جامۆ و کشمیر، لەلایەکی ترەوە تشوردی سەرۆکی پارتی یەکیەتی لاوانی موسڵمان رەتی هزر و چالاکی لە پاڵپشتی کۆنگرەی موسڵمانانی کسمیری کردەوە و لە کارەکەیدا سەرکەوتووبوو لە چونەپاڵ پاکستان کە لە ١٩ی٧ی١٩٤٧رایگەیاند .لە ئێستادا بزاوتەکە دابەشبووە بۆ دوو بەش : بزاوتی ناوخۆی خاکی کشمیر کە زۆرینەیان سیاسین و نوێنەرن لە کۆنگرە گشتیەکانی پارتە کشمیریەکان ، کە ١٣ دەستەی کشمیری دخوازی سەربەخۆیی دەکەن بەڵام بەشی دووەمی بزاوتەکە لە دەرەوەی سنورەکانی کشمیر دەنگ هەڵدەبڕن بە تایبەتی لە پاکستان بابەتێکی لەنێوان سەربازەکان و سیاسیەکان و دیندارەکان و سیکۆلارەکان و دابەشبووە بەسەر پارتەکان و تۆڕیکی ئیتنی و نەتەوەیی و مەزهەبی فکری لە پاکستان دروست کردووە .بەشێوەیەکی گشتی دەتوانین  بڵێین زۆربەی کۆمەڵە و خوێندنگا دینیە پاکسیانیەکان دا دریژبوونەتەوە ، بەڵام کۆمەڵەی ئیسلامی پاکستانی پارتەکەیان جوبصفة عامة يمكن القول إن معظم الجماعات والمدارس الدينية الباكستانية لها امتداد بشكل أو بآخر داخل كشمير، فالجماعة الإسلامية الباكستانية لها حزب المجاهدين والذي انشق عنه البدر، والسلفيون لهم جماعتا لشكر طيبة وتحريك المجاهدين، والمدارس الدينية التقليدية لهم حركة المجاهدين بزعامة فاروق كشميري التي انشق عنها جيش محمد مؤخرا، وهناك الصوفيون الذين بدؤوا لأول مرة تأسيس حركة انقلابي إسلامي في كشمير.


پێنجەم : سازانی ئاشتیانە :کەیسی کشمیری ئەوە نیشان دەدات کە سازان بەرێگای ئاشتیانە دوای ئەوەی کە هەوڵە سەربازیەکان شکستیان هێنا بۆ ئامانجەکان کاریگەری زیاتری هەیە ، دیاترین هەوڵەکانیش لەسەرەتای قەیرانەکەدا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە کە ئەنجومەنی ئاسایش نیشانی دا لەرێگای کۆمەڵێک بڕیارەوە کە دەرکران لە ١٢ی ئەپڕیلی ١٩٤٨ و ١٣ اغستسی ١٩٤٨ و ٥ جەنیوەری ١٩٤٩ و راسپاردەکانی نێوەندگیری ، کە پلان بۆ چارەسەری گرفتەکان لەسەر بنەمای ٣ خال خرانە روو:

١- کشانەوەی هێزەسەربازیەکان لە کشمیر .

٢- ئەنجامدانی ریفڕاندۆم .

٣- دانانی حکومەتێکی کاربەڕێکەر لە کشمیر لەژێر چاودێریدا .هەردوو دەوڵەت رەتیان کردەوە و هەریەکەیان بەو شێوەیە رووانیان بۆ دۆخەکە کرد :

١- هیند وای دادەنا کە کەیسی هاتنەپاڵی کشمیر پرۆسەیەکە تایبەتە بەخۆی و گەلی کشمیریش پێویستیان بە لایەنی سێهەم نیە ، هەروەها پاکستانیش دەستپیشخەری کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ هیند سەبارەت بەو بابەتە .پاکستان  هاوڕابوو لەگەڵ بڕیاری نەتەوەی یەکگرتووەکان هەرچی پەیوەست بوو بە رێکخستن و چاودێری ریفراندۆم و هیندیش رەتیکردەوە .

٣- هیند رەتی کردەوە هێزەکەی لە کشمیر بکشێنێتەوە و لەهەمان کاتتدا پاکستان مەرجی بریتی بوو لە کشانەوەی هێزەکانی هیندی .٤- هەردوو دەوڵەت دژبیروڕابوون لەسەر ئەو ئیدارەیەی کە کاروباری هەرێمەکە لە ئەستۆ دەگرێت بۆ رێکخستنی ریفراندۆم ، بەڵام هیند پێشنیاری ( شێخ عبداللە ) کرد و پاکستانیش گومانی لەسەری هەبوو ، هەربۆیە پێشنیاری ئەوەی کردبوو کە نەتەوە یەکگرتووەکانی خۆی لە ئەستۆی بگرێ .بەهۆی ئەو دژبەری و ناکۆکیانەوە دۆخە وای لێهات کە زۆربەی هەوڵەکانی سازانی ئاشتیانە لە رێگای نەتەوە یەکگرتووەکان و نێوەندگیری وڵاتانەوە تەنها وەک مەرەکەبی سەر کاغەز بمێننەوە و بەدەر لەوەش دۆخی دانوستانە دوانیەکانیش ئەو تایبەتمەندیەی هەبوو ، لە ساڵانی ١٩٥٣ ، ١٩٥٥ ، ١٩٦٠ ، ١٩٦٢ ، ١٩٦٣ ، ١٩٧٢ ئەوانی تر .ئەو گرژیانە جارێکی تر توند تر بوونەوە کاتێک لە دیسەمبەری ٢٠٠١ کاتێک گروپێکی کشمیری هێرشی کردەسەر هیندستان و کە لە ئەنجامدا ١٣ هیندی کوژران بەوەش هیند راستەوخۆ پاکستانی تۆمەتبارکرد بە بوونی بارەگای ئەو چەکدارانە  ، بۆیە خواستی کرد بۆ لەناوبردنی کۆمەڵێک گروپی کشمیری کە کردەوەی تیرۆریستیانە ئەنجام دەدەن وەکو گروپی ( لەشکری طەیب و جەیشی معمد ) ، پاشان رووداوەکان زیاتر پەرەیان سەند و لە ئەنجامدا وای لیهات هەردوو دەوڵەت سوپاکانیان بۆ سەر سنور بجوڵێنن ، لەهەمان کاتتدا ترسی دروستبوونی جەنگێکی گەورە بڵاوبۆوە بەوەی کە لەهەمان کاتتدا پاکستان سنورێکی درێژی لەگەڵ ئەفغان هەیە و بەهۆی چالاکیەکانی ئەڵقاعیدە لە ئەفغان .وە لە ساڵی ٢٠١٤شدا پێکدادان لە نێوان سوپای هیندی و پاکستانی بۆ جارێکی تر هاتە ئاراوە و ئەوەش بە بەرزترین ئاماژەی ناکۆکی پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتە دادەنرێت .


ئەوە سەرچاوانەی کە کەڵکیان لێ وەرگیراوە :

https://www.alarabiya.net/ar/aswaq/2015/05/22   الهند-تتهيأ-للانطلاق-كقوة-اقتصادية-

عظمىhttp://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2016/5/7/ الهند-تتحول-إلى-اقتصاد-يعتمد-على-

الغازhttp://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/157e9c53-8f88-47ca-86d3-5a8a688f62cc(Current military capabilities and available firepower for 2016 detailed )http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?

country_id=indiahttp://www.aljazeera.net/specialcoverage/coverage2002/2004/10/3/ ميزان-القوة-العسكرية-بين-باكستان-والهندالقوة العسكرية الهندية        http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/B7F39E1B-E847-4497-9335-9DCD0639D61Eالنظام السياسي في الهند     http://ar.t2india.com/indian-histroy-arabic.aspxد. ناصر التميمي ، العلاقات الهندية-الخليجية: هل تصبح الهند "الصين" الجديدة؟ ، http://studies.aljazeera.net/ar/reports/2016/04/160403103305878.htmlجابر سعيد عوض  ،   علاقات الهند الإقليمية والدولية    http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/E5712975-0CE9-4B3E-9727-007E6FEDD4A5http://www.dengiamerika.com/a/india-china-15dec10-111929164/963974.htmlالهند والسعودية.. علاقات يقودها الاقتصاد والتفاهم الاستراتيجي    http://alkhaleejonline.net/articles/1459837562891792000/ الهند-والسعودية-علاقات-يقودها-الاقتصاد-والتفاهم-الاستراتيجي/http://pukcc.net/ شه‌ڕی-نێوان-هیندستان-و-پاكستان-ژمارەی/نوسینی / محمد عبد العاطی ، کشمیر .. نێوسەدە ململانێ ، http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/2075F650-9B70-45BB-8A7E-5BB30024D254

 

زۆرترین خوێندراوە

بۆ زانینی سەرپێچی ئوتۆمبێلەکەت کلیک بکە

سلێمانی هەولێر دهۆک

ڕاپرسی

كام جۆری سیستەمی حوكمڕانی بۆ هەرێمی كوردستان دەگونجێت ؟




    
Copyright © 2015 Snur Media. Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure