نوسين و ئامادە کردنی: گەیلان عەباس
159 جار بینراوە 18/7/2016 04:40 PM

مێژوو چه‌مكی‌ كوده‌تا



سنور میدیا _ تایبەت

كوده‌تا شێوازێكه‌ له‌ شێوازه‌كانی‌ وه‌رگرتن و گه‌یشتن به‌ده‌سه‌ڵات. به‌ شێوه‌یه‌كی‌ نایاسایی‌ له‌رێگه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ هێز یاخود هه‌ره‌شه‌كردن به‌ به‌كارهێنانی‌،زاراوه‌ی‌ كوده‌تا له‌ وشه‌ی‌ (Coup D'etat) ی‌ فه‌ره‌نسییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌، به‌واتای‌ (لێدانی‌ ده‌وڵه‌ت). له‌ بنه‌ره‌تدا ره‌گو ریشه‌ی‌ ئه‌م زاراوه‌یه‌ بۆ زمانی‌ لاتینی‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌، ئه‌سڵی‌ وشه‌كه‌ش له‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌(colphus) وه‌رگیراوه‌، به‌واتای‌ لێدان و وه‌شاندنی‌ گورزی‌ له‌ناكاو له‌ناو ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ به‌رامبه‌ر حكومه‌ت و پێگه‌ هه‌ستیاره‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت، به‌ئامانجی‌ گۆرانكاری‌ له‌ ده‌سه‌ڵات و حكومه‌تدا.

 

مێژوی‌ به‌كارهێنانی‌ زاراوه‌ی‌ كوده‌تا سه‌ره‌تاكه‌ی‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ وڵاتی‌ فه‌ره‌نسا، هه‌ندێك پێیان وایه‌ مێژوی‌ چه‌مكی‌ كوده‌تا بۆ سه‌ده‌ی‌ حه‌ڤده‌ی‌ سه‌رده‌می‌ (لویسی‌ شانزه‌) ده‌گه‌رێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش وه‌ك گوزارشتكردن بۆ ئه‌و پێشێلكارییه‌ مرۆیی‌ و ئه‌خلاقی‌ و یاساییانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌رده‌ستی‌ پادشابه‌رامبه‌ر هاوڵاتیانی‌ فه‌ره‌نسا ده‌گیرایه‌ به‌ر.به‌ڵام بۆچونێكی‌ دیكه‌ هه‌یه‌ پێی‌ وایه‌ مێژوی‌ به‌كارهێنانی‌ ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ساڵانی‌ سه‌ره‌تای‌ ده‌ركه‌وتنی‌ (ناپلیۆن پۆناپۆرت)، به‌دیاریكراوی‌ بۆ 7 كانونی‌دوه‌می‌ 1802 كاتێك له‌رێگه‌ی‌ راپۆرتێكی‌ به‌رزكراوه‌وه‌ بۆ ناپلیۆن ئاماژه‌ی‌پێ‌كرابو. له‌ راپۆرته‌كه‌دا وشه‌ی‌ كوده‌تا به‌كارهێنرابو له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و جوڵه‌ سه‌ربازییانه‌ی‌ له‌ فه‌ره‌نسا دژ به‌حكومه‌تی‌  كۆماری‌ ده‌ستیان پێكردبو. به‌ڵام دواتر پاش گه‌شتنی‌ ناپلیۆن به‌ ده‌سه‌ڵات (1804-1815) ئه‌م چه‌مكه‌ به‌كارهێنرا بۆ ئه‌و كرده‌وه‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ و توندوتیژیانه‌ی‌ هێزه‌ پۆلیسیه‌كانی‌ ناپلیۆن كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر هاوڵاتیان و شۆرشگێرانی‌ فه‌ره‌نسا پراكتیزه‌یان ده‌كرد.چه‌مكی‌ كوده‌تا له‌سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌دا پێشوه‌چونی‌ زیاتری‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینی‌، له‌و سه‌رده‌مه‌ به‌دواوه‌ كوده‌تا بۆ گوزارشت له‌و كرده‌وه‌ توندوتیژیانه‌ به‌كارده‌هات كه‌ له‌لایه‌ن دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت (به‌تایبه‌ت هێزه‌ سه‌ربازی‌ و چه‌كدارییه‌كان) موماره‌سه‌ ده‌كرا  بۆ له‌سه‌ر كارلادانی‌ سه‌رۆك و كاربه‌ده‌ستانی‌ ده‌وڵه‌ت. به‌م جۆره‌ لێره‌وه‌ چه‌مكی‌ كوده‌تا بۆ یه‌كه‌مجار له‌ چه‌مكی‌ شۆرش جیا كرایه‌وه‌.

 

یه‌كه‌مین هه‌وڵی‌ به‌زانستی‌ ناساندنی‌ ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی‌ بیست، به‌دیاریكراوی‌ له‌ساڵی‌ 1930 ئه‌وه‌ش له‌رێگه‌ی‌ كتێبی‌ نوسه‌ری‌ ئیتاڵی‌ (كرۆزیرۆ مالابارتی‌)به‌ناونیشانی‌ (ته‌كتیكه‌كانی‌ كوده‌تا(Tecnica del colpo di Stato)، لێره‌وه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ تاراده‌یه‌ك گشتێنراو تیۆریزه‌ كرا. (مالابارتی‌) له‌ نوسراوه‌كه‌یدا ره‌خنه‌ی‌ ئاراسته‌ی‌ دامه‌زراوه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ ئیتاڵیای‌ فاشی‌ و ئه‌ڵمانیای‌ نازی‌ كردبو، هاوكات (مالابارتی‌) پێی‌ وابو چه‌مكی‌ كوده‌تا ته‌نها به‌رامبه‌ر به‌ جموجۆڵی‌ سیاسی‌ و سه‌ربازی‌ به‌كارنایه‌ت، ده‌كرێت هێزه‌ مه‌ده‌نییه‌كانیش رۆڵ بگێرن له‌ هێنانه‌ ئارای‌ كوده‌تادا، به‌تایبه‌ت كاتێك جۆرێك له‌ جموجۆڵ و بزاوتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ دێننه‌ ئاراوه‌ و هۆكار ده‌بن له‌ دروستكردنی‌ پشێوی‌ له‌نێو ده‌سه‌ڵاتدا، له‌ به‌رامبه‌ردا دۆخێك ده‌خولقێتو ده‌ستكراوه‌ی‌ ده‌به‌خشێته‌ كوده‌تا چییه‌كان بۆ ده‌ستگرتن به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا.دواجار (مالابارتی‌) جیاوازی‌ كرد له‌نێوان چه‌مكی‌ (كوده‌تا و جه‌نگی‌ نێوخۆیی‌ و شۆرش)دا، به‌جۆرێك ره‌گه‌زه‌كانی‌ كوده‌تای‌ به‌م شێوه‌یه‌ دیاری‌ كرد:-

1خێرای‌ و له‌ ناكاوی‌ پرۆسه‌كه‌.

2- نهێنی بون.

3- كورتی‌ ماوه‌ی‌ پرۆسه‌كه‌.

4- بچوكی‌ ئاستی‌ پێكدادانه‌ سه‌ربازییه‌كان .... هتد


ئێستا له‌ فه‌رهه‌نگی‌سیاسییدا،كوده‌تا وا پێناسه‌ ده‌كرێت كه‌ "كرده‌یه‌كی‌خێرا و له‌ناكاوه‌،له‌لایه‌ن گروپێ له‌ سه‌ربازان و ئه‌فسه‌ران، یاخود چه‌ند كه‌سانێكی‌ ناو ده‌سه‌ڵات ئه‌نجامده‌درێت،به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ یاسا كارپێكراوه‌كانی‌ وڵات، به‌ مه‌به‌ستی‌ له‌سه‌ر كارلادانی‌ ده‌سه‌ڵاتداران، یاخود روخاندنی‌ حكومه‌ت، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستی‌ كۆنترۆڵكردنی‌ ده‌سه‌ڵات و به‌كارهێنانی‌ له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانیاندا". فه‌رهه‌نگی‌ (ئۆكسفۆردی به‌ریتانی‌) كوده‌تای‌ پێناسه‌ كردوه‌ به‌ "لێدانێكی‌ له‌ناكاو و خێرا له‌ ئیداره‌ی‌ به‌رێوه‌بردنی‌ ده‌وڵه‌ت".

 

هاوكات بیرمه‌ندی‌ ئه‌مریكی ‌(ساموێل هانتگتۆن) له‌م باره‌یه‌وه‌ بۆچونێكی‌ تایبه‌تی‌ تیۆریزه‌ كردوه‌، هانتگتۆن پێی‌ وابو له‌سه‌ده‌ی‌ 21دا كوده‌تاكان له‌ بزاوت و شۆرشی‌ جه‌ماوه‌ریییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كه‌ن و به‌كۆنترۆڵی‌ حكومه‌ته‌كان له‌لایه‌ن گروپێكه‌وه‌ كۆتاییان پێ‌ دێت، دواتر هانتگتۆن لای‌ خۆیه‌وه‌3 فۆرمی‌  جیاوازی‌ بۆ كوده‌تا ته‌به‌نی‌ كرد، به‌م جۆره‌:

1-كوده‌تای‌ تێكشكان  The Breakthrough Coupبریتییه‌ له‌ له‌ناوبردنی‌ ته‌واوی‌ حكومه‌ت و ده‌ستگرتن به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتله‌ لایه‌ن گروپێكی‌ شۆرشگێره‌وه‌، له‌ نمونه‌ی‌ كوده‌تا سه‌ربازییه‌كانی‌ ساڵانی‌ په‌نجاو شه‌سته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوی‌ ده‌وڵه‌تانی‌ عه‌ره‌بی‌. ئه‌م جۆره‌ له‌ كوده‌تا له‌ لایه‌ن ئه‌و سه‌ربازانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت كه‌ پله‌ی‌ سه‌ربازی‌ زۆر به‌رزیان نییه‌ له‌نێو سوپادا.

2-كوده‌تای‌ دژ وه‌ستانه‌وه‌ The Veto Coupئه‌م جۆره‌ له‌ كوده‌تا خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌ له‌ سه‌ركوتكردنی‌ بزاوت و شۆرشی‌ رێكخراوه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان، ئه‌مكوده‌تایه‌ به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ زۆرجار خوێناویتره‌و له‌رێگه‌یه‌وه‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر هاوڵاتی‌ مه‌ده‌نی‌ ده‌بنه‌ قوربانی‌، تاوه‌كو دۆخه‌كه‌ كۆنترۆڵ ده‌كرێت. دواتر ده‌سته‌ی‌ جێبه‌جێكاری‌ كوده‌تا هه‌ڵده‌كوتنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و كۆنترۆڵی‌ ده‌كه‌ن، ئه‌م جۆره‌ كوده‌تایه‌ له‌ رێگه‌ ئه‌فسه‌ره‌  باڵاكان و پله‌ داره‌كانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت.

3-كوده‌تای‌  پاسه‌وانی‌ و خۆپارێزی‌ The Guardian Coupئه‌م جۆره‌ له‌ كوده‌تا به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ یه‌كێك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ باڵاكانی‌ ده‌وڵه‌ت ده‌ست ده‌گرێت به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ دیكه‌دا و گشت ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ دامه‌زراوه‌ جیاوازه‌كانی‌ حكومرانی‌ له‌ ده‌ست یه‌ك ده‌سته‌دا كۆده‌كاته‌وه‌. زۆر جار ئه‌م كوده‌تایه‌ به‌پاساوی‌ نائارامی‌ دۆخی‌ ئه‌منی‌ وڵات و دورخستنه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ پاشاگه‌ردانی‌ (فوضی‌) ئه‌نجام ده‌درێت. ئه‌م فۆرمه‌ له‌كوده‌تا به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ توندوتیژی‌ تیادا به‌كارناهێنرێت و كه‌مترین خوێنی‌ تیادا ده‌رێژرێت، چونكه‌ ته‌نها به‌هه‌ره‌شه‌كردنی‌ به‌كارهێنانی‌ هێز ده‌ستده‌گیرێت به‌سه‌ر كۆی‌ دامه‌زراوه‌ باڵاكانی‌ ده‌وڵه‌تدا.

 

به‌گشتی‌ ده‌توانین بڵێین پشت به‌ست به‌ میكانیزم و كاره‌كته‌ره‌ جێبه‌جێكاره‌كانی‌ پرۆسه‌ی‌ كوده‌تا، ده‌كرێت شێوازه‌كانی‌ كوده‌تا به‌سه‌ر سێ‌ فۆرمی‌ جیاوازدا دابه‌شی‌ بكه‌ین به‌م جۆره‌

:كوده‌تای‌ سه‌ربازی‌: ئه‌م فۆرمه‌ له‌ كوده‌تا به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌، تیایدا گروپێكی‌ سه‌ربازی‌ به‌رێگه‌یه‌كی‌ نایاسایی‌ و له‌رێگه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ هێزه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ خێرا پرۆسه‌كه‌ به‌ئه‌نجام ده‌گه‌یه‌نن، له‌م فۆرمه‌دا توندوتیژی‌ وه‌ك میكانیزمێك په‌نای‌ بۆ ده‌برێت له‌ پێناو دورخستنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتداران و ده‌ستگرتن به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا. له‌ ئاكامدا كاركردن به‌ده‌ستور ده‌وه‌ستێت و حوكمێكی‌ میلیتاری‌ (سه‌ربازی)‌ دێته‌ كایه‌وه‌. له‌ دیارترین نمونه‌ نزیكه‌كانی‌ كوده‌تای‌ سه‌ربازی‌ له‌ نمونه‌ی‌ (كوده‌تای‌ 1958 عێراق به‌سه‌ر سیستمی‌ پادشایه‌تی به‌سه‌ركردایه‌تی‌ عبدالكریم قاسم و هێنانه‌ ئارای‌ سیستمی‌ كۆماری‌، كوده‌تای‌ سه‌ربازی‌ له‌ توركیا له‌ ساڵی‌ 1960 كه‌ به‌ له‌سێداره‌دانی‌ سه‌رۆك كۆمار (محمد جه‌لال بایار) و (عه‌دنان مه‌نده‌ریس)ی‌ سه‌رۆك وه‌زیران و گۆرینی‌ رژێمی‌ سیاسی‌ ئه‌و وڵاته‌ كۆتای‌ پێهات، كوده‌تای‌ 1963 به‌عسیه‌كان  له‌عێراق به‌ كوشتنی‌ عبدالكریم كۆتای‌ پێهات، كوده‌تای‌ ساڵی‌ 1969 لیبیا به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ موعه‌مه‌ر قه‌زافی‌ تیایدا سیستمی‌ پادشایه‌تی‌ روخێندرا و سیستمی‌ كۆماری‌ به‌فۆرمێكی‌ سه‌ربازی‌ دامه‌زرێندرا.... هتد). هاوکات مه‌رج نییه‌ هه‌میشه‌ کوده‌تای سه‌ربازی له‌کاتی به‌رێوه‌چونیدا سه‌رکه‌وتن به‌ده‌ستبهێنیت. واته‌ ده‌کرێت کوده‌تاکه‌  ئه‌نجامبدرێت، به‌ڵام ده‌شێت  له‌بواری کرده‌نیدا‌ پرۆسه‌که‌به‌شکست بۆ ئه‌و ده‌سته‌و گروپه‌ سه‌ربازییه‌ کۆتای پێ بێت که کوده‌تاکه‌یان‌ ئه‌نجامداوه‌. وه‌ک نمونه‌ی کوده‌تا سه‌ربازییه‌که‌ی شه‌وی 15 له‌سه‌ر 16 ته‌مموزی 2016 تورکیا، به‌رابه‌رایه‌تی فەرماندەی هێزی ئاسمانی پێشوی تورکیا جه‌نراڵ (‏ئاکین ئۆزتورک)‬‬‬  به‌سه‌ر حکومه‌ته‌که‌ی (بیناڵی یه‌ڵدرم)دا.ئه‌وه‌بوو له‌ ئه‌نجامداو پاش تێپه‌ربونی پێنج کاتژمێر له‌ ده‌ستپێکردنی پرۆسه‌که‌، کوده‌تاکه‌ به‌شکست و ده‌ستگیرکردنی (ئاکین ئۆزتورک) و تاقمه‌که‌ی کۆتای پێهات.

 

كوده‌تای‌سیاسی‌(سپی‌): ئه‌م فۆرمه‌ له‌ كوده‌تا به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌، كه‌ له‌لایه‌ن گروپێك یاخود كه‌مینه‌یه‌كی‌ سیاسی‌ ناو ده‌سه‌ڵاتدا به‌سه‌ر سیستمی‌ حوكمرانیدا ئه‌نجام ده‌درێت، له‌م فۆرمه‌دا هێز به‌كارناهێنرێت، به‌ڵام هێز ده‌كرێته‌ كارتی‌ فشار و هه‌ره‌شه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ ده‌كرێت، له‌ به‌رئه‌م هۆكاره‌ كه‌مترین توندوتیژی‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، چونكه‌ زیاتر وه‌ك مانۆڕ و پلان و ته‌كتیكێكی‌ سیاسی‌ و  له‌ماوه‌یه‌كی‌ كورتدا په‌نا بۆ هێز ده‌برێت و له‌رێگه‌یه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پێ‌ كۆنترۆڵده‌كرێت.له‌كۆتایدا سه‌رجه‌م یاخود كه‌مینه‌یه‌ك له‌ ده‌سه‌ڵاتداران له‌ پێگه‌كانیان ده‌هێندرێنه‌ خواره‌وه‌و ئه‌نجامده‌رانی‌ كوده‌تاكه‌ شوێنیان ده‌گرنه‌وه‌، به‌ڵام مه‌رج نییه‌ له‌م جۆره‌ كوده‌تایه‌دا فۆرم و سیتسمی‌ حوكمرانی‌ گۆرانی‌ ریشه‌ی‌ به‌سه‌ردا بێت.له‌دیارترین نمونه‌كانی‌ ئه‌م جۆره‌ كوده‌تایه‌ ( كوده‌تای‌ سپی‌ له‌ جه‌زائیر ساڵی‌ 1965 له‌لایه‌ن (هه‌واری‌ بۆمدین) به‌سه‌ر سه‌رۆك كۆمار (ئه‌حمد بن بله‌)، كوده‌تای‌  ساڵی‌ 1979 له‌عێراق  له‌ لایه‌ن جێگری‌ سه‌رۆك كۆمار ( سه‌دام حسێن) به‌سه‌ر (ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر)ی‌ سه‌رۆك كۆمار، به‌ بیانوی‌ تێكچونی‌ باری‌ ته‌ندروستی‌، كوده‌تای‌ (حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ی‌ دوه‌م) له‌ قه‌ته‌ر ساڵی‌ 1995 به‌سه‌ر باوكیدا (خه‌لیفه‌ بن محمدی‌ دوه‌م) ، دواتر پاش هه‌ژده‌ ساڵ هه‌مان سیناریۆ به‌جۆرێكی‌ دیكه‌ له‌ ساڵی‌ 2013 دوباره‌ بویه‌وه‌ ئه‌وه‌ش كاتێك (ته‌میم بن خه‌لیفه‌ی‌ دوه‌م) كوده‌تای‌ سپی‌ به‌سه‌ر باوكیدا ئه‌نجامداو  بو به‌ ئه‌میری‌ قه‌ته‌ر ... هتد).

 

كوده‌تای‌ تێكه‌ڵ: ئه‌م فۆرمه‌ له‌ كوده‌تا تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ فۆرمی‌ سه‌ربازی‌ و سیاسی‌، به‌جۆرێك گروپێك له‌ پله‌دارانی‌ سوپا هاوشانی‌ به‌شێك له‌رێكخراوه‌ سیاسی‌ و مه‌ده‌نیه‌كان و هاوڵاتیان به‌ ئه‌نجامی‌ ده‌گه‌یه‌نن. له‌م شێوازه‌دا ره‌چاوی‌ به‌شێك له‌پره‌نسیپه‌ یاسای‌ و مه‌ده‌نییه‌كان ده‌كرێت، هاوكات برێك له‌ پێكدادان و توندوتیژی له‌نێوان لایه‌نگرانی‌ ده‌سه‌ڵات و نه‌یاران و سوپادا دێنێته‌ كایه‌وه‌. به‌ڵام سه‌رئه‌نجام ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ده‌سه‌ڵات دورده‌خه‌نه‌وه‌و حكومرانییه‌كی‌ نوێ به‌ فۆرمێكی‌ سه‌ربازی‌ یاخود مه‌ده‌نی‌ دێننه‌ كایه‌وه‌.

 

ئه‌م فۆرمه‌ تاراده‌یه‌ك نوێیه‌ ده‌كرێت له‌ دیارترین نمونه‌كانی‌ ئه‌م شێوازه‌ بریتی‌ بێت له‌و كوده‌تاییه‌ی‌ كه‌ له‌ 30 ته‌موزی‌ 2013 له‌میسر رویدا، كاتێك سوپا به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ (عه‌بدول فه‌تاح سیسی‌)، ناره‌زایه‌تی‌ شه‌قام و لایه‌نه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانیان قۆسته‌وه‌، ئاكامه‌كه‌شی‌ خۆی‌ بینییه‌وه‌ له‌ له‌سه‌ركارلادان و ده‌ستگیركردنی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ هه‌ڵبژێردراوی‌ پاش شۆرش (محمد مورسی‌)، دواتر هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ی‌ حكومه‌ت و سڕكردنی‌ ده‌ستوری‌ 2012به‌دوای‌ خۆیدا هێنا. سه‌رئه‌نجام پشت به‌ست به‌ یاسا كارپێكراوه‌كان (عه‌دلی‌ مه‌نسور) سه‌رۆكی‌ دادگای‌ ده‌ستوری‌ میسركرایه‌ سه‌رۆك كۆماری‌ كاتی‌ میسر بۆ قۆناغی‌ راگوزه‌ر. له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ ساڵی‌  2014دا (عه‌بدول فه‌تاح سیسی‌) له‌به‌رامبه‌ر (حه‌مدین سه‌باحی‌) به‌هێنانی‌ رێژه‌ی‌ 96.9% كرایه‌ سه‌رۆك كۆماری‌ میسری‌ پاش كوده‌تا.كوده‌تا كاتێك سه‌ركه‌وتو ده‌بێت كه‌ ئه‌نجامده‌رانی‌ بتوانن مه‌به‌سته‌كانیان به‌دی‌ بهێنن، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ له‌دۆخی‌ شكستهێنانیشدا ئه‌گه‌ری‌ هاتنه‌ ئارای‌ جه‌نگی نێوخۆی‌ و شڵه‌ژانی‌ ئه‌منی‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌. ئه‌مه‌و كوده‌تا به‌گشت فۆرمه‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌ پاش ئه‌نجامدانی‌ ده‌شێت روبه‌روی‌ جۆرێك له‌ به‌ربه‌ره‌كانێی‌ ناوخۆی‌ و ده‌ره‌كی‌ بێته‌وه‌، بۆ نمونه‌ له‌ناو سوپا یاخود له‌ناو جه‌ماوه‌ره‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ساڵێ‌ 1991 له‌ روسیا رویدا، یاخود ده‌شێت ده‌وڵه‌تانی‌ زلهێز و كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تیش رۆڵ بگێرن له‌و نێوانه‌دا و به‌میكانیزمی‌ گه‌مارۆی‌ ئابوری‌ و ده‌ست تێوه‌ردانی‌ سه‌ربازی‌ شكست به‌ كوده‌تاكه‌ بهێنن، وه‌ك نمونه‌ی‌ شكستی‌ كوده‌تای‌ (حوسسیه‌كان) به‌سه‌ر (عه‌بد ره‌ب مه‌نسور) له‌ یه‌مه‌ن له‌ساڵی‌ 2014 و هاتنه‌ ئارای‌ جه‌نگی‌"گه‌رده‌لولی‌ گورز" دژ به‌حوسیه‌كان، له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی‌ كه‌نداوه‌وه‌. به‌ڵام ده‌گونجێت  به‌شێك له‌كوده‌تاكان  له‌لایه‌ن شه‌قامی‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ وه‌ك دیفاكتۆ (أمر الواقع) دانیپێدا بنرێت و قبوڵ بكرێت. له‌نمونه‌ی‌ كوده‌تاكه‌ی‌ میسر 2013 كه‌ دواتر له‌رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ په‌رده‌پۆشكراو.

 

سه‌رچاوه‌کان

بورهان قانع، فةرهةنطى نويَ، ضاثخانةى قانع، سليَمانى،2005.طةيلان عةباس،  فةرهةنطى راميارى، ضاثى يةكةم، ضاثةمةنى بةفر، سليَمانى، 2012هاوكار حسيَن،  فةرهةنطى ثؤلَةتيكس، دةزطاى سةردةم، سليَمانى ،2009.
انقلاب العسكري، على الموقع : http://www.aoc.fm/site/node/114أيمن عبد المجيد، ما هو الانقلاب العسكري؟، على الموقع:http://www.amlalommah.net/new/index.php?mod=article&id=38684طارق البشري، ما معنى الانقلاب العسكرى، على الموقع: http://www.alarabiya.net/ar/politics/2013/07/22مؤمن سلام، يعنى إية إنقلاب؟، على الموقع:  http://www.civicegypt.org/?p=10681
Luttwak, Edward (1 January 1979). Coup D'etat: A Practical Handbook. Harvard University Press. "A Glossary of Political Economy Terms" Coup d'etat". Auburn University. Retrieved23 November 2014. 
 "Banque de dépannagelinguistique - état". Office québécois de la langue française. Retrieved 2012-12-12.

Coup d'etat Definition from Auburn U. Quote: A quick and decisive extra-legal seizure of governmental power by a relatively small but highly organized group of political or military leaders... Coup d'etat: a practical handbook By Edward Luttwak p. 172 Quote: "Clearly the coup is by definition illegal, "
What Is a Coup d'Etat in Government?http://classroom.synonym.com/coup-detat-government-11122.html

زۆرترین خوێندراوە

  • یەک ڕۆژ
  • یەک هەفتە
  • یەک مانگ

بۆ زانینی سەرپێچی ئوتۆمبێلەکەت کلیک بکە

سلێمانی هەولێر دهۆک

ڕاپرسی

كام جۆری سیستەمی حوكمڕانی بۆ هەرێمی كوردستان دەگونجێت ؟




    
Copyright © 2015 Snur Media. Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure